Môi trường Việt Nam đang ở “ngưỡng giới hạn chịu đựng”, nếu không chuyển đổi mạnh mẽ, chi phí khắc phục sẽ lớn hơn nhiều so với chi phí phòng ngừa. Đại biểu Quốc hội cho rằng đã đến lúc xem môi trường là chỉ số năng lực điều hành, không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật...

Thảo luận tại Hội trường về Báo cáo kết quả giám sát “việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành”, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại  biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) nhận xét, sau gần 5 năm thi hành, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã mở ra một chương mới trong quản lý tài nguyên và phát triển bền vững của đất nước.

Lần đầu tiên, Việt Nam đặt thiên nhiên ngang hàng với con người, coi bảo vệ môi trường là nền tảng của tăng trưởng, chứ không phải là cái giá phải trả cho phát triển.

NHIỀU DOANH NGHIỆP VẪN COI CHI PHÍ MÔI TRƯỜNG LÀ “GÁNH NẶNG” THAY VÌ “ĐẦU TƯ CHO TƯƠNG LAI”

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả nổi bật, đại biểu đoàn Vĩnh Long cũng chỉ ra những tồn tại, thách thức.

Thứ nhất, công tác kiểm soát ô nhiễm có tiến bộ nhưng chưa bền vững. Tỷ lệ thu gom rác đô thị đạt 97%, nhưng chỉ 18% nước thải được xử lý; gần 60% rác thải vẫn chôn lấp – chủ yếu ở nông thôn và đô thị nhỏ. Nhiều bãi rác tồn lưu hàng chục năm như Nam Sơn (Hà Nội), Khánh Sơn (Đà Nẵng), Tân Long (Tiền Giang) vẫn là “điểm nóng môi trường”.

Thứ hai, ô nhiễm không khí và nguồn nước ngày càng nghiêm trọng. Tại Hà Nội, có thời điểm bụi mịn PM2.5 vượt ngưỡng WHO gấp 5–7 lần, ảnh hưởng sức khỏe hàng triệu người. Các lưu vực sông Nhuệ – Đáy, Bắc Hưng Hải, sông Cầu ô nhiễm hữu cơ cao gấp 3–5 lần cho phép, trong khi ngân sách cho xử lý nguồn thải còn quá thấp – chỉ chiếm khoảng 1,2% tổng chi NSNN, thấp hơn Thái Lan, Indonesia, Malaysia.

Thứ ba, khung pháp lý tuy tiến bộ nhưng vẫn còn “khoảng trống hành động”. Theo đại biểu, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã có cơ chế thị trường carbon, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), nhưng đến nay chưa vận hành thực chất; chưa có quy định cụ thể về mua sắm xanh, tái chế nhựa, tái sử dụng nước thải. Nhiều địa phương phản ánh: thủ tục môi trường vẫn phức tạp, chưa tách bạch rõ giữa giai đoạn đầu tư và giai đoạn vận hành, làm chậm hàng trăm dự án đầu tư xanh.

Thứ tư, ý thức xã hội đã nâng lên, nhưng hành vi chưa thay đổi. Phân loại rác tại nguồn mới đạt khoảng 15% hộ gia đình; nhiều doanh nghiệp vẫn coi chi phí môi trường là “gánh nặng” thay vì “đầu tư cho tương lai”.

“Tất cả những điều đó cho thấy: môi trường Việt Nam đang ở “ngưỡng giới hạn chịu đựng”, nếu không chuyển đổi mạnh mẽ, chi phí khắc phục sẽ lớn hơn nhiều so với chi phí phòng ngừa”, đại biểu Thạch Phước Bình nhấn mạnh.

CẦN BAN HÀNH CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH XANH QUỐC GIA, PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU KHÍ HẬU

Từ thực tế nêu trên, đại biểu kiến nghị 5 giải pháp để bảo vệ môi trường, thúc đẩy phát triển xanh, bền vững.

Thứ nhất, cải cách thể chế, kiến tạo tư duy phát triển xanh. Theo đại biểu, “đã đến lúc xem môi trường là chỉ số năng lực điều hành quốc gia, không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật. Đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị Quốc hội đưa “GDP xanh”, “tăng trưởng cacbon thấp”, “chỉ số sức khỏe môi trường (EPI)” vào hệ thống chỉ tiêu phát triển quốc gia.

Ông cũng kiến nghị sớm sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, bổ sung Luật Kinh tế tuần hoàn, quy định rõ trách nhiệm sản phẩm “từ khi sinh ra đến khi rời thị trường”, để doanh nghiệp không thể đẩy chi phí ô nhiễm cho xã hội.

Thứ hai, đảm bảo nguồn lực và tài chính xanh. Đại biểu đoàn Vĩnh Long kiến nghị Quốc hội quy định tỷ lệ chi tối thiểu 1,5% tổng chi ngân sách nhà nước cho môi trường, trong đó ít nhất 30% dành cho cấp huyện, xã – nơi đang thiếu hạ tầng xử lý chất thải.

Cùng với đó, Chính phủ cần ban hành Chính sách tài chính xanh quốc gia, phát hành trái phiếu khí hậu, thành lập Quỹ xanh địa phương và ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch. “Một đồng chi cho môi trường hôm nay sẽ tiết kiệm hàng chục đồng cho y tế và khắc phục thiên tai ngày mai”, đại biểu nêu quan điểm.

Thứ ba, đổi mới quản trị, chuyển từ “kiểm soát” sang “giám sát thông minh”. Phân cấp mạnh cho địa phương theo nguyên tắc: “Địa phương quyết – Địa phương làm – Địa phương chịu trách nhiệm.” Bộ Nông nghiệp và Môi trường tập trung vai trò kiểm chuẩn – giám sát – cảnh báo thay vì chỉ cấp phép. Cần triển khai Hệ thống dữ liệu môi trường quốc gia số hóa, kết nối thời gian thực, công khai chỉ số không khí, nước, rác thải để người dân, báo chí và tổ chức xã hội giám sát.

Xây dựng Bản đồ ô nhiễm số quốc gia, cập nhật thời gian thực, giúp người dân “thấy” được chất lượng môi trường từng giờ.

Thứ tư, Huy động sức mạnh toàn xã hội; xây dựng phong trào “Toàn dân tham gia giám sát môi trường”, gắn với tiêu chí thi đua, khen thưởng. Hoàn thiện cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) bắt buộc đối với bao bì, pin, thiết bị điện tử, xe điện. Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể cần được trao quyền phản biện chính sách môi trường, được tiếp cận dữ liệu, có tiếng nói trong quy trình đánh giá tác động môi trường (ĐTM).

Thứ năm, đột phá trong hợp tác quốc tế và chuyển đổi năng lượng. Đề nghị Chính phủ chủ động tham gia thị trường carbon xuyên biên giới, tận dụng Cơ chế tài chính khí hậu (CFA) và các Quỹ chuyển đổi năng lượng công bằng để Việt Nam không chỉ “giảm phát thải”, mà còn thu hút đầu tư xanh toàn cầu.

Nhấn mạnh 3 đột phá cần được thể chế hóa ngay, đại biểu Thạch Phước Bình chỉ rõ, trước hết là đột phá về tư duy phát triển, chuyển từ tăng trưởng theo số lượng sang tăng trưởng chất lượng – xanh – bao trùm. Môi trường phải trở thành thước đo năng lực điều hành quốc gia.

Về tài chính, cần thành lập Quỹ xanh địa phương; áp dụng cơ chế “đầu tư xanh - ngân sách xanh” trong chi tiêu công; huy động nguồn vốn khí hậu quốc tế song song với ngân sách trong nước.

Đáng chú ý, đại biểu Thạch Phước Bình đặt vấn đề xây dựng Bản đồ ô nhiễm số quốc gia, cập nhật thời gian thực, giúp người dân “thấy” được chất lượng môi trường từng giờ...