AI không thay thế con người mà trở thành công cụ trao quyền cho con người. Trong kỷ nguyên trí tuệ số, sứ mệnh cốt lõi của ngành xuất bản vẫn là tạo ra tri thức đáng tin cậy, đồng thời đổi mới giáo dục để thích ứng với những thay đổi do AI mang lại…

Đó là thông điệp được ông Wu Shulin, Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản Trung Quốc (China Publishing Association), nhấn mạnh tại Hội nghị Quốc tế lần thứ tư về Giáo dục Xuất bản, diễn ra tại Học viện Truyền thông Đồ họa Bắc Kinh (Beijing Institute of Graphic Communication - BIGC) trong khuôn khổ Hội chợ Sách Quốc tế Bắc Kinh lần thứ 32 (Beijing International Book Fair - BIBF).

Với chủ đề "Tái định hình hoạt động đọc và xuất bản trong kỷ nguyên trí tuệ số", hội nghị quy tụ nhiều học giả, chuyên gia và đại diện ngành xuất bản đến từ nhiều quốc gia để cùng thảo luận về tương lai của ngành trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ.

Kể từ năm 2023, BIGC đã liên tục tổ chức hội nghị này trong ba năm, với chủ đề từng bước chuyển từ phát triển hội nhập sang đổi mới trong kỷ nguyên trí tuệ số.

Theo ông Zhang Xin, Bí thư Đảng ủy BIGC, chủ đề năm nay phản ánh nỗ lực chung của cộng đồng giáo dục xuất bản quốc tế trong việc thích ứng với những biến đổi của thời đại, đáp ứng nhu cầu phát triển mới của ngành và thực hiện trách nhiệm của các cơ sở đào tạo.

NỘI DUNG CHẤT LƯỢNG VẪN LÀ GIÁ TRỊ CỐT LÕI CỦA NGÀNH XUẤT BẢN

Theo bà Gvantsa Jobava, Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản Quốc tế (International Publishers Association - IPA), tổ chức vừa kỷ niệm 130 năm thành lập trong tuần diễn ra hội nghị, mặc dù công nghệ của ngành xuất bản đang thay đổi nhanh chóng, nhiệm vụ cốt lõi của ngành vẫn không thay đổi, đó là khám phá nội dung chất lượng cao và biên tập tác phẩm một cách nghiêm ngặt.

Bà cho rằng AI chủ yếu thực hiện phân tích thống kê và mô phỏng tri thức cũng như kinh nghiệm sẵn có của con người. Trong nhiều thế kỷ, tri thức nhân loại được hình thành thông qua sự tương tác giữa các hệ thống tư tưởng và các quan điểm đa dạng, trong đó ngành xuất bản luôn giữ vai trò quan trọng.

Theo bà Jobava, ngành xuất bản cần tận dụng các công cụ số để nâng cao chất lượng biên tập, tiếp thị và trải nghiệm đọc. Việc ứng dụng công nghệ mới cũng sẽ tạo điều kiện thúc đẩy giao tiếp xuyên ngôn ngữ, qua đó tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản trên phạm vi toàn cầu.

Đồng quan điểm, ông Tian Zhongli, Hiệu trưởng Học viện Truyền thông Đồ họa Bắc Kinh, cho rằng xuất bản cần tiếp tục tập trung vào sứ mệnh cốt lõi là kiểm duyệt nội dung và định hướng giá trị.

Theo ông, điều này đòi hỏi chuyển hóa các nội dung chất lượng cao thành những nguồn tri thức đáng tin cậy, được chuẩn hóa và dễ tiếp cận nhằm nâng cao năng lực truyền thông cũng như khả năng phục vụ xã hội.

Ông cũng nhấn mạnh mục tiêu của giáo dục xuất bản là đào tạo đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đa kỹ năng, có khả năng kết nối toàn bộ chuỗi sản xuất thông minh.

AI THAY ĐỔI HÌNH THỨC, CON NGƯỜI TẠO RA GIÁ TRỊ

Đề cập đến tương lai của hoạt động đọc, ông Niels Peter Thomas, Tổng Giám đốc BMJ Group, tập trung phân tích hai yếu tố là hình thức và nội dung.

Ông dẫn các nghiên cứu mới nhất trong lĩnh vực khoa học thần kinh và hoạt động đọc để khẳng định rằng cơ chế thần kinh của não bộ con người sẽ bảo đảm việc đọc sách giấy vẫn tiếp tục tồn tại bất chấp sự thay đổi của các thế hệ độc giả.

Để minh họa cho quan điểm này, ông đưa ra khái niệm "đọc 360 độ" dựa trên công nghệ thực tế ảo (VR). Theo ông, công nghệ hiện nay có thể nâng cao giá trị của sách bằng cách tối ưu đồng thời cả hình thức và nội dung, giúp người đọc tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, ông Thomas cũng lưu ý rằng học tập không phải là mục đích duy nhất của việc đọc. Trải nghiệm đọc thuần túy luôn cần những hình thức thể hiện và nội dung đa dạng, và chính điều đó sẽ tạo ra những thay đổi căn bản trong quy trình xuất bản cũng như mô hình kinh doanh sách trong tương lai.

Trong bài phát biểu của mình, ông Niels Stern, Giám đốc điều hành Quỹ OAPEN Foundation, cho biết AI có thể đảm nhận nhiều công việc mang tính kỹ thuật trong quy trình xuất bản, nhưng linh hồn của ngành vẫn nằm ở sự đồng sáng tạo và bảo đảm chất lượng, độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu.

Theo ông, nếu các mô hình ngôn ngữ lớn không được huấn luyện bằng những công trình học thuật chất lượng cao đã qua phản biện khoa học, AI sẽ buộc phải dựa vào các nguồn thông tin có chất lượng thấp hơn.

Ông cũng kêu gọi các công trình học thuật của Trung Quốc hội nhập sâu hơn vào hệ sinh thái truy cập mở toàn cầu (Open Access), góp phần giảm bớt tình trạng "thiên lệch phương Tây" vẫn đang tồn tại trong hệ thống tri thức của AI.

GIÁO DỤC XUẤT BẢN CẦN CHUYỂN TỪ ĐÀO TẠO KỸ NĂNG SANG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Bà Dominique De Roo, Giám đốc Chiến lược của De Gruyter Brill, cho rằng ngành xuất bản đang đứng trước hai kịch bản phát triển khác nhau.

Ở kịch bản thứ nhất, AI sẽ thay thế phần lớn vai trò của con người, khiến các nhà xuất bản chỉ còn là những đơn vị cung cấp dịch vụ hậu cần.

Ở kịch bản thứ hai, AI làm gia tăng cạnh tranh, đồng thời khiến khả năng phân biệt thật - giả và đánh giá độ tin cậy của thông tin trở thành tài sản có giá trị nhất của ngành xuất bản.

Theo bà, khi khối lượng văn bản trên toàn cầu tiếp tục tăng nhanh, khả năng phán đoán của con người sẽ ngày càng trở nên khan hiếm và có giá trị hơn.

Đối với giáo dục xuất bản, bà cho rằng chương trình đào tạo cần cân bằng giữa "đón nhận công nghệ" và "bồi dưỡng năng lực phán đoán", tức đào tạo những con người không chỉ thành thạo các công cụ AI mà còn sở hữu đạo đức nghề biên tập và tư duy phản biện vững chắc.

Trong phần kết luận khi công bố Sách Xanh về Giáo dục Xuất bản Quốc tế 2026, ông Chen Dan, Phó Hiệu trưởng Học viện Truyền thông Đồ họa Bắc Kinh kiêm Phó Giám đốc Hiệp hội Giáo dục Xuất bản Quốc tế, nhấn mạnh rằng trước những thách thức do trí tuệ nhân tạo đặt ra, giáo dục xuất bản cần chuyển trọng tâm từ "đào tạo kỹ năng" sang "hình thành năng lực", đồng thời xây dựng hệ thống đào tạo nhân lực toàn diện, đổi mới và phù hợp với kỷ nguyên trí tuệ số.

Những quan điểm được chia sẻ tại hội nghị cho thấy, trong kỷ nguyên trí tuệ số, AI có thể làm thay đổi quy trình xuất bản, phương thức đọc và mô hình kinh doanh, nhưng con người - với khả năng sáng tạo, tư duy phản biện và năng lực phán đoán - vẫn sẽ giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của ngành xuất bản toàn cầu.