Cách đây tròn 25 năm, Nghị định số 90/2001/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 11/9/2001 là văn bản pháp lý đầu tiên quy định khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa và các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển. Cách đây 9 năm, Quốc hội đã bấm nút thông qua đạo luật đầu tiên về doanh nghiệp nhỏ và vừa mang tên Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Ngày 11/8/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 224/NQ-CP thông qua hồ sơ dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sửa đổi) để trình Quốc hội xem xét, thông qua trong Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, hiện nay trên toàn cầu có khoảng 400-420 triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa đang hoạt động, trong đó có khoảng 150-200 triệu đã đăng ký hoạt động chính thức. Mỗi năm có khoảng 50 triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa mới gia nhập thị trường. Số doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm từ 90 đến 99% tổng số doanh nghiệp trong mỗi quốc gia, cung cấp khoảng 70% tổng số việc làm và đóng góp khoảng một nửa GDP toàn cầu.

Bên cạnh những đặc điểm truyền thống như gặp khó khăn trong tiếp cận tài chính, sở hữu năng lực công nghệ, quy mô nguồn lực hạn chế,… doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay khác rất nhiều so với doanh nghiệp nhỏ và vừa của thời điểm cách đây hàng chục năm, đó là việc tận dụng AI như là một nguồn lực mới phục vụ tăng trưởng, trong việc phải thay đổi tư duy tham gia chuỗi giá trị từ Just-in-Time (làm mọi thứ vừa đúng lúc) sang Just-in-Case (dự trữ để phòng ngừa rủi ro) khi gặp nguy cơ chuỗi giá trị toàn cầu và khu vực đứt gãy...

Theo đánh giá của Businessabc.net, có đến 67% các doanh nghiệp nhỏ và vừa toàn cầu đang vật lộn với bài toán lớn nhất là tồn tại hay không tồn tại được, khi chi phí vận hành và lãi vay ngày một tăng, mặc dù khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa được coi là xương sống của nền kinh tế toàn cầu cũng như của nhiều nền kinh tế đã phát triển.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa là một khái niệm quen thuộc được sử dụng từ lâu trong tất cả các nền kinh tế và trong các ngôn ngữ chính trên toàn cầu. Tuy là khái niệm được dùng chung, nhưng không có một định nghĩa thống nhất về doanh nghiệp nhỏ và vừa giữa các quốc gia. Một doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể có tới 1.200 lao động trong một số ngành ở Hoa Kỳ, dưới 250 lao động ở EU, không quá 200 lao động ở Việt Nam, 50 lao động ở Ai Cập, hoặc được định nghĩa theo quy mô của các tiêu chí khác như số vốn đăng ký, tổng tài sản, doanh thu, giá trị xuất khẩu…

Có một số quan điểm đề nghị thống nhất cách định nghĩa doanh nghiệp nhỏ và vừa trong một phạm vi khu vực (lớn hơn quốc gia), tuy nhiên trừ trường hợp Liên minh châu Âu (EU), rất khó để các quốc gia có quy mô dân số khác nhau, trình độ phát triển khác nhau, đặc điểm nền kinh tế khác nhau, lại sử dụng chung một khái niệm, một ngưỡng xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm đại đa số trong tổng số doanh nghiệp của mỗi quốc gia, là nguồn tạo ra việc làm và thu nhập cho người dân, góp phần xóa đói giảm nghèo, nhưng doanh nghiệp nhỏ và vừa có năng lực và trình độ yếu thế hơn so với các doanh nghiệp lớn, do đó gặp nhiều trở ngại trong việc tiếp cận các nguồn lực và hoạt động trên thị trường.

Nhìn nhận sâu hơn về khía cạnh xã hội, hỗ trợ và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa chính là phát triển khu vực trung lưu của xã hội, duy trì mô hình phát triển xã hội bền vững; về khía cạnh kinh tế, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa giúp duy trì sự năng động thông qua khởi nghiệp, qua sự tự thích nghi chuyển đổi mô hình kinh doanh, kết nối trong các chuỗi giá trị, đồng thời phát huy các kinh nghiệm tích lũy vì “nhỏ không có nghĩa là mới”; về khía cạnh phát triển, góp phần đẩy mạnh sự đổi mới sáng tạo, sự linh hoạt trong thích ứng, góp phần vượt qua các cuộc khủng hoảng; về khía cạnh cá nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa trao cho các cá nhân thuộc mọi thế hệ cơ hội hiện thực hóa giấc mơ làm chủ.

Trong gần 8 thập kỷ qua, chính phủ các nước trên thế giới đã thực thi nhiều mô hình khác nhau để phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, bắt đầu bằng các chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa theo chiều rộng để giải quyết công ăn việc làm hay phát triển cân đối vùng; chuyển dịch mô hình sang phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa trong một số ngành lựa chọn với những khoản trợ cấp lớn từ ngân sách nhà nước; chuyển dịch quan điểm từ hỗ trợ trực tiếp sang các biện pháp hỗ trợ gián tiếp, thông qua việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi để thị trường cung cấp các dịch vụ phát triển tốt nhất nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Những năm gần đây, các chính phủ tập trung nhiều hơn vào các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, quốc tế hóa hoạt động, phát triển bền vững bên cạnh việc giúp đáp ứng nhu cầu cơ bản của doanh nghiệp về tiếp cận tài chính.

Nhiều tập đoàn hàng đầu thế giới khởi nguồn từ doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp gia đình với 1-2 thành viên hoạt động trong gara xe hơi gia đình (from garage to great): Apple (Steve Jobs và Steve Wozniak, 1976), Walt Disney (Walt và Roy Disney, 1923), Amazon (Jeff Bezos, 1994), Microsoft (Bill Gates và Paul Allen, 1975), Google (Larry Page và Sergey Brin, 1998), HP (Bill Hewlett và Dave Packard, 1939)… Các tập đoàn công nghệ lớn (Apple, Facebook, Google…) hàng năm mua lại nhiều start-up/SME để tăng cường tính đổi mới sáng tạo, áp dụng nhanh công nghệ mới và giảm rủi ro khi thí điểm.

Trung bình cứ mỗi 2-3 tuần, Apple mua một doanh nghiệp nhỏ và vừa (không công bố), rất ít khi Apple mua lại doanh nghiệp lớn. Báo cáo của OECD và nhiều tổ chức quốc tế cho thấy doanh nghiệp nhỏ và vừa có hoạt động đổi mới sáng tạo rất mạnh, đặc biệt ở các nước thu nhập cao, các doanh nghiệp siêu nhỏ có thể có hiệu suất kinh doanh cao hơn các tập đoàn lớn.

Một doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam điển hình năm 2026 đăng ký mới có bình quân 4,7 lao động (giảm 10,9% so với cùng kỳ năm 2025), vốn đăng ký 12,1 tỷ đồng (tăng 63,6% so với cùng kỳ năm 2025). Mặc dù ghi nhận sự sụt giảm về số lượng doanh nghiệp đăng ký mới vào những thời điểm khủng hoảng kinh tế (2011-2014), hay bệnh dịch Covid-19 (2020-2021), xu hướng chung tích cực trong nhiều năm qua ghi nhận được là tổng số doanh nghiệp đăng ký thành lập ngày càng tăng.

Theo ước tính, năm 2026 sẽ là năm đầu tiên Việt Nam chứng kiến trên 200.000 doanh nghiệp thành lập mới. Tuy nhiên, thời điểm này cũng là lúc khu vực doanh nghiệp tái cơ cấu mạnh mẽ, khi số doanh nghiệp rút khỏi thị trường và số doanh nghiệp quay trở lại hoạt động ngày càng tăng.

Tổng số doanh nghiệp thành lập kể từ năm 1991 đến hết năm 2025 ước tính khoảng 2,35 triệu doanh nghiệp, trong khi kết quả sơ bộ Tổng điều tra kinh tế năm 2026 (Cục Thống kê công bố tháng 7/2026) cho thấy tổng số doanh nghiệp Việt Nam hoạt động tại thời điểm cuối năm 2025 là gần 860.000. Như vậy, tỷ lệ doanh nghiệp còn tồn tại sau 35 năm là khoảng 37%.

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (tính đến hết năm 2024) chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp; trong đó doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm khoảng 70% tổng số doanh nghiệp; doanh nghiệp nhỏ chiếm trên 25%; doanh nghiệp vừa và doanh nghiệp lớn mỗi bộ phận chiếm trên dưới 3%.

Tuy vậy, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam vẫn chỉ đóng góp khiêm tốn, chưa thể được coi là “xương sống nền kinh tế” như tại nhiều quốc gia phát triển. Chỉ khoảng 8% số doanh nghiệp trong nước tham gia xuất khẩu, đóng góp khoảng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tổng dư nợ tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2024 chỉ đạt 17,6%. Liên kết giữa khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa và khu vực FDI chưa hiệu quả, chưa cải thiện được nhiều năng lực công nghệ, năng lực quản lý và thị trường của doanh nghiệp Việt Nam.

Nhiều khảo sát trước đây cũng cho thấy tỷ lệ số doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thấp hơn nhiều so với các nước ASEAN như Thái Lan, Malaysia… Chi phí đầu tư cho khoa học, công nghệ, R&D của doanh nghiệp Việt Nam chỉ chiếm bình quân dưới 1% doanh thu, quá ít so với nước ngoài (Ấn Độ 5%, Hàn Quốc 10%, Nhật Bản 50%); bình quân tại các nước thuộc nhóm phát triển tại ASEAN (Singapore, Thái Lan, Malaysia) ít nhất là 9% tổng doanh thu. Điều này đặt ra yêu cầu rất lớn đối với công tác hỗ trợ và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa trong thời gian tới.

Thông lệ quốc tế tốt nhất đối với vai trò truyền thống của Chính phủ thường được nhấn mạnh trong 3 lĩnh vực: tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi; tạo điều kiện tiếp cận tài chính dễ dàng; tạo điều kiện tiếp cận các dịch vụ phát triển kinh doanh (bao gồm nguồn nhân lực, tư vấn, thông tin, khoa học, công nghệ, mặt bằng sản xuất, mở rộng thị trường, mua sắm công…). Trong bối cảnh thị trường toàn cầu nhiều biến động và đòi hỏi ngày càng cao của khoa học, công nghệ như hiện nay, Chính phủ cần tập trung vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo, kinh tế số, phát triển bền vững song song với các biện pháp hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Không gian chiến lược mới đã được xác lập với một loạt các Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị, tiêu biểu là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân; gần đây nhất là Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/07/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam.

Các nghị quyết này đã đưa ra định hướng tầm nhìn dài hạn, tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và tạo ra động lực đột phá để phát huy vai trò của các bộ phận của nền kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, để khai thác các nguồn lực, biến các tiềm năng thành các lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

Nhiều kỳ vọng sẽ được đặt ra với Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa dự kiến được trình trong kỳ họp tới của Quốc hội. Sự thay đổi không chỉ ở tên của đạo luật, tên cũ “hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa” hay tên mới “phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa”, mà nội dung “phát triển” sẽ cần được khẳng định trong cách hiểu về nội hàm khái niệm mạnh mẽ hơn, phù hợp với ý chí chính trị và thực tiễn điều hành trong hoàn cảnh hiện nay hơn, được kế thừa và phát triển tốt hơn những nội dung đã được xây dựng trong luật pháp và thể chế về doanh nghiệp nhỏ và vừa suốt 25 năm qua, mở rộng dư địa chính sách cho vai trò của một Nhà nước kiến tạo, tiếp thu đầy đủ quan điểm của các tổ chức quốc tế, đồng thời xác lập rõ vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ là trung tâm thực sự của chính sách.

Tất nhiên, trong mọi trường hợp, Nhà nước vẫn phải phát huy cao nhất hiệu quả vai trò của mình: thực sự kiến tạo phát triển, chi phí ít nhất, tác động lớn nhất và rộng nhất, hỗ trợ đúng chỗ nhất, hoạt động hiệu quả nhất, ít can thiệp thị trường nhất và quan trọng nhất là làm cho doanh nghiệp nhỏ và vừa có động lực mạnh mẽ để thay đổi, làm chủ vận mệnh của mình.

Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và xây dựng một khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, mong rằng Dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (khi được Quốc hội thông qua) sẽ không đơn thuần là sự thay đổi về câu chữ, mà còn là một tuyên ngôn về tư duy phát triển trong giai đoạn mới của đất nước.