Tiềm năng tiết kiệm năng lượng trong các ngành công nghiệp, xây dựng và thương mại của Việt Nam còn rất lớn, nhưng điểm nghẽn lớn nhất cho doanh nghiệp hiện vẫn là vốn và khả năng tiếp cận tài chính còn hạn chế...

Ngày 13/8/2026 tại Đà Nẵng, Bộ Công Thương tổ chức hội thảo tham vấn dự thảo thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Quỹ này được thiết kế không những để cung cấp thêm một nguồn vốn, mà còn tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp từ kiểm toán năng lượng đến triển khai đầu tư.

5 NGUYÊN TẮC ĐỊNH HƯỚNG CHO MÔ HÌNH QUỸ TIẾT KIỆM NĂNG LƯỢNG

Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP) đã được Bộ Công thương triển khai nhiều năm, góp phần nâng cao nhận thức và năng lực ở nhiều ngành. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), có một thực tế đang tồn tại lâu nay là nhiều doanh nghiệp đã chủ động cải tiến dây chuyền, thay thiết bị hiệu suất thấp và đầu tư công nghệ mới, nhưng vẫn không thể đi xa hơn vì thiếu vốn và thiếu cơ chế tiếp cận tài chính phù hợp.

"Giá trị của Quỹ không chỉ nằm ở việc cung cấp thêm một nguồn vốn, mà quan trọng hơn là tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp từ xác định tiềm năng, chuẩn bị dự án, hỗ trợ kỹ thuật, huy động vốn đến triển khai đầu tư và đạt được kết quả tiết kiệm năng lượng".

Bà Nguyễn Thị Lâm Giang — Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương.

Trong quá trình xây dựng Dự thảo, nhóm nghiên cứu do ông Phạm Phan Dũng dẫn đầu đã tiến hành rà soát kinh nghiệm quốc tế từ 16 Quỹ tại 10 quốc gia. Kết quả rà soát ghi nhận có năm nhóm mô hình kinh doanh của Quỹ: quỹ tài chính trực tiếp; quỹ tài trợ không hoàn lại; quỹ trung gian tài chính và chia sẻ rủi ro; mô hình dựa trên nghĩa vụ thị trường; và quỹ kết hợp.

Kết luận từ rà soát chỉ ra các mô hình thành công nhất đều được thiết kế theo hướng kết hợp nhiều công cụ tài chính, đồng thời tích hợp cơ chế hợp tác kỹ thuật và kiểm soát chất lượng dự án, thay vì chỉ thuần túy cung cấp tín dụng.

Nhóm nghiên cứu cho biết tại Việt Nam, hiện có bốn nhóm quỹ có thể tham chiếu: quỹ tài chính công trực tiếp; quỹ đầu tư phát triển; quỹ đầu tư xanh; và quỹ đầu tư phát triển địa phương. Kinh nghiệm từ các quỹ này, cùng với bài học quốc tế đặc biệt từ các nước EU được Chương trình Chuyển dịch Năng lượng Bền vững Việt Nam – EU (SETP) nghiên cứu, là nền tảng để nhóm tham vấn xây dựng Dự thảo mô hình Quỹ tiết kiệm năng lượng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Về thiết kế tổng thể, Dự thảo xác định năm nguyên tắc định hướng.

Thứ nhất: Quỹ là công cụ tài chính chính sách mang vai trò xúc tác thị trường, không thay thế các kênh tài chính thương mại mà hướng tới chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân.

Thứ hai: Quỹ được thiết kế theo mô hình tài chính đa công cụ, kết hợp linh hoạt cho vay ưu đãi, bảo lãnh tín dụng và các hình thức hỗ trợ khác tùy theo đặc thù từng dự án.

Thứ ba: Việc vận hành phải gắn kết với hệ thống tài chính và ngân hàng hiện có, thay vì xây dựng một cấu trúc song song hoàn toàn mới.

Thứ tư: Quỹ được lồng ghép trong tổng thể khuôn khổ chuyển dịch năng lượng, tăng trưởng xanh và các cam kết quốc tế của Việt Nam, bao gồm mục tiêu phát thải ròng bằng 0, Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) và thị trường carbon.

Thứ năm: Mô hình quản trị phải bảo đảm tính độc lập tương đối, chuyên nghiệp, minh bạch và có cơ chế giám sát hiệu quả, đồng thời phân định rõ chức năng quản lý năng lượng với chức năng điều hành Quỹ.

BIDV SẴN SÀNG NHẬN ỦY THÁC, EVN KIẾN NGHỊ CHUẨN HÓA ESCO

Chia sẻ góc nhìn từ phía hệ thống ngân hàng, BIDV là đơn vị đã có kinh nghiệm quản lý ủy thác cho vay qua nhiều quỹ chính sách, trình bày định hướng tham gia với hai vai trò: ngân hàng nhận ủy thác cho vay và ngân hàng phục vụ Quỹ.

Bà Đinh Hương Thủy, Phó Giám đốc Ban Định chế tài chính BIDV, cho biết ngân hàng này đã triển khai cơ chế ủy thác với cả dự án không chịu rủi ro tín dụng lẫn dự án chịu rủi ro, đồng thời có kinh nghiệm quản lý vốn từ cả Chính phủ và nhà tài trợ quốc tế.

"Trong danh mục đang vận hành, BIDV là đối tác ngân hàng của nhiều quỹ tài chính ngoài ngân sách: Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam; Quỹ Phát triển Doanh nghiệp nhỏ và vừa; Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia; Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia; và Quỹ Phát triển Dữ liệu Quốc gia. Nền tảng vận hành này được đánh giá là lợi thế quan trọng nếu BIDV tham gia Quỹ tiết kiệm năng lượng, rút ngắn thời gian thiết lập hạ tầng vận hành và quy trình giải ngân", bà Hương chia sẻ.

Từ phía doanh nghiệp năng lượng lớn nhất hệ thống, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đề xuất một góc nhìn thực tiễn. Ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng Ban Kinh doanh EVN, chia sẻ kinh nghiệm triển khai mô hình Công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) thực hiện dự án tiết kiệm năng lượng theo hợp đồng bảo đảm tiết kiệm hoặc hợp đồng chia sẻ tiết kiệm.

“Dù mô hình ESCO có tiềm năng lớn, song các rào cản vẫn đang cản trở triển khai trên diện rộng. Cụ thể, thiếu hành lang pháp lý rõ ràng; thiếu chuẩn hóa quy trình đo lường và xác minh kết quả tiết kiệm; hạn chế về tài chính và rủi ro thu hồi vốn; và thị trường dịch vụ ESCO còn manh mún", ông Nguyên nêu thực tế; đồng thời cho rằng cần hình thành Quỹ tài chính thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; chuẩn hóa quy trình đo lường và xác minh; thẩm định độc lập và công bố danh sách ESCO có năng lực; hướng dẫn hạch toán cho đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước. 

Thông tin tại hội thảo, bà Giang cho biết đây bước tham vấn quan trọng trong lộ trình xây dựng Quỹ, với sự góp mặt của đại diện Văn phòng Chính phủ, các bộ ngành, Sở Công Thương các tỉnh thành, các tập đoàn năng lượng lớn, tổ chức tài chính và cộng đồng doanh nghiệp.

Chương trình SETP của EU - đơn vị đã nghiên cứu kinh nghiệm từ các quỹ năng lượng EU và các mô hình tương tự tại Việt Nam đã hỗ trợ kỹ thuật cho Cục để đề xuất khuyến nghị thiết kế.

Tên gọi, mô hình tổ chức, nguồn vốn, cơ chế quản lý và quy trình để doanh nghiệp tiếp cận Quỹ là các nội dung đang tiếp tục được hoàn thiện qua các vòng tham vấn. Điều kiện tiên quyết để Quỹ vận hành thực chất là quy trình tiếp cận phải thuận lợi, minh bạch và hiệu quả, tránh tạo thêm một tầng thủ tục hành chính thay vì tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp.