Dữ liệu thương mại mới nhất cho thấy xuất khẩu các nguyên tố đất hiếm bị hạn chế của Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm mạnh gần một nửa, và sang Mỹ giảm gần 30% trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 6 năm nay...

Đây là một ví dụ cho thấy Trung Quốc đang ngày càng thể hiện rõ ý chí sử dụng các nguồn tài nguyên chiến lược, đặc biệt là đất hiếm, như một công cụ để gây áp lực kinh tế và tạo đòn bẩy ngoại giao - theo nhận định của tờ báo Nikkei Asia.

Số liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc cho thấy tổng kim ngạch xuất khẩu đất hiếm toàn cầu của Trung Quốc đã giảm 16% trong 6 tháng đầu năm. Tuy nhiên, mức giảm đối với Nhật Bản và Mỹ lại nghiêm trọng hơn nhiều.

Đối với Nhật Bản, xuất khẩu 7 khoáng sản đất hiếm bao gồm dysprosium và terbium - những vật liệu thiết yếu cho động cơ xe điện - từ Trung Quốc sang nước này đã giảm 51% so với cùng kỳ năm trước trong nửa đầu năm 2026. Đáng báo động hơn, xuất khẩu dysprosium và terbium của Trung Quốc sang Nhật Bản đã duy trì ở mức 0 trong năm nay.

Riêng trong tháng 6, xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm tới 81% so với cùng kỳ năm trước, kéo dài chuỗi suy giảm bắt đầu từ tháng 3 lên 4 tháng liên tiếp.

Xuất khẩu yttrium - một nguyên tố không thể thiếu trong các ứng dụng công nghệ cao như lớp phủ động cơ máy bay chịu nhiệt, máy móc sản xuất chất bán dẫn và thiết bị điều trị ung thư - của Trung Quốc sang Nhật Bản cũng đã giảm về 0 trong tháng 6.

Đối với Mỹ, xuất khẩu đất hiếm đã giảm 28% trong 6 tháng đầu năm so với cùng kỳ năm ngoái. Mặc dù quan hệ giữa hai cường quốc đã ổn định hơn phần nào so với giai đoạn áp đặt thuế quan lẫn nhau, dữ liệu cho thấy Trung Quốc đang tiếp tục hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ.

Sau khi các hạn chế được đưa ra vào tháng 4/2025, xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ đã giảm mạnh, trước khi tạm thời phục hồi vào khoảng thời gian diễn ra cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 10 cùng năm. Tuy nhiên, nguồn cung vẫn không ổn định.

Hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về vấn đề đất hiếm trong cuộc hội đàm tại Bắc Kinh vào tháng 5 vừa qua, nhưng xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục giảm trong tháng 6. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, trong một bài đăng trên mạng xã hội X sau cuộc họp trực tuyến với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong vào ngày 30/7, đã thúc giục Trung Quốc "thực hiện đầy đủ các cam kết về đất hiếm". Tổng thống Trump cũng đã mời Chủ tịch Tập Cận Bình thăm Mỹ vào ngày 24/9, và trong cuộc gặp dự kiến này, hai bên dự kiến sẽ tiếp tục thảo luận về vấn đề đất hiếm.

Nguyên nhân khiến xuất khẩu đất hiếm Trung Quốc sang Mỹ và Nhật Bản giảm mạnh nằm ở chính sách kiểm soát xuất khẩu ngày càng chặt chẽ của Bắc Kinh.

Bộ Thương mại Trung Quốc đã đưa ra một hệ thống cấp phép vào tháng 4/2025 để điều tiết xuất khẩu 7 loại đất hiếm. Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ song phương với Nhật Bản đã xấu đi đáng kể.

Từ tháng 1 năm nay, Trung Quốc tiến hành thắt chặt kiểm soát xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng - những mặt hàng có cả ứng dụng dân sự và quân sự - sang Nhật Bản. Trong những tháng gần đây, sau những bình luận gây tranh cãi của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về Đài Loan, Bắc Kinh đã sử dụng đất hiếm - những khoáng sản mà Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng toàn cầu - để gia tăng áp lực lên Tokyo.

Cơ chế gây áp lực của Trung Quốc không chỉ dừng lại ở việc hạn chế cấp phép. Việc xin giấy phép xuất khẩu nam châm đất hiếm hiệu suất cao chứa dysprosium và các vật liệu được kiểm soát khác vẫn cực kỳ khó khăn. Tuy nhiên, các nhà chức trách Trung Quốc đôi khi vẫn cấp phép khi được thông báo rằng sự gián đoạn có thể làm ngừng hoạt động tại các nhà máy ô tô sử dụng vật liệu này - theo tiết lộ của một nguồn thạo tin.

Nguồn tin này nói với Nikkei: “Mục tiêu của Trung Quốc là điều chỉnh việc cấp phép sao cho các công ty Nhật Bản không quyết định cắt hoàn toàn việc mua đất hiếm từ Trung Quốc, đồng thời khuyến khích cộng đồng doanh nghiệp gây áp lực lên Chính phủ Nhật Bản để coi trọng hơn nữa mối quan hệ với Trung Quốc”.

Bên cạnh các biện pháp kiểm soát thương mại, Trung Quốc còn sử dụng các biện pháp pháp lý và hành chính. Vào tháng 5 năm nay, nhà chức trách Trung Quốc đã bắt giữ hai nhân viên người Nhật của một công ty thuộc tập đoàn Fuji Electric, và chính thức bắt giữ họ vào cuối tháng 6, với cáo buộc xuất khẩu nam châm đất hiếm trái phép. Vào tháng 6, tiếp nối động thái tương tự vào tháng 2, chính phủ Trung Quốc đã thêm 20 công ty và tổ chức Nhật Bản khác vào danh sách kiểm soát xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng.

Ông Tetsuro Homma, cố vấn của công ty Panasonic Holdings kiêm Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tại Trung Quốc, nhận định hồi tháng 7: "Không còn nghi ngờ gì nữa, hoạt động của các công ty Nhật Bản đang bị theo dõi chặt chẽ”.