Mỹ đang tăng tốc xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Khi cạnh tranh công nghệ và quốc phòng ngày càng gay gắt, Washington coi tự chủ khoáng sản chiến lược là nền tảng để bảo đảm năng lực sản xuất và an ninh quốc gia…

Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung trong lĩnh vực đất hiếm đang bước sang một giai đoạn mới, nơi trọng tâm không còn là cuộc chiến thuế quan hay hạn chế xuất khẩu mà là cuộc đua xây dựng năng lực sản xuất ngay trong nước. Hàng loạt doanh nghiệp Mỹ được Chính phủ hỗ trợ tài chính, các quy định mới về nguồn gốc khoáng sản liên tục được ban hành, trong khi ngành công nghiệp quốc phòng được yêu cầu nhanh chóng giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, con đường hiện thực hóa mục tiêu này được dự báo sẽ không hề dễ dàng khi Bắc Kinh vẫn kiểm soát phần lớn công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu.

TỪ PHÒNG THÍ NGHIỆM NHỎ ĐẾN "NHÀ MÁY TỰ DO"

Ẩn mình trong một khu văn phòng tại bang New Hampshire, nhà máy của Phoenix Tailings không giống hình ảnh quen thuộc về một tổ hợp luyện kim quy mô lớn. Bên trong nhà xưởng, các kỹ thuật viên mặc đồ bảo hộ chịu nhiệt vận hành hệ thống gồm nhiều xi lanh, đường ống, buồng phản ứng và bảng điều khiển để tách các nguyên tố đất hiếm từ chất thải khai khoáng và vật liệu tái chế.

Khác với phương pháp luyện kim truyền thống sử dụng nhiều hóa chất, Phoenix Tailings áp dụng công nghệ điện hóa nhằm loại bỏ oxy khỏi nguyên liệu để tạo ra kim loại tinh khiết. Công nghệ này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tận dụng nguồn chất thải từ các mỏ khai khoáng, nam châm cũ và ổ đĩa cứng đã qua sử dụng.

Điều đáng chú ý là doanh nghiệp này chỉ mới được thành lập cách đây tám năm, xuất phát từ một phòng thí nghiệm nhỏ với tham vọng tìm ra phương pháp tinh luyện kim loại sạch hơn. Đến nay, Phoenix Tailings đã trở thành một trong những doanh nghiệp nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ nhất từ Chính phủ Mỹ trong chiến lược phát triển chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược.

Theo hãng tin AP, Bộ Quốc phòng Mỹ vừa phê duyệt khoản vay trị giá 500 triệu USD dành cho Phoenix Tailings nhằm mở rộng quy mô sản xuất. Đây được xem là một trong những khoản hỗ trợ lớn nhất của Washington dành cho lĩnh vực đất hiếm trong thời gian gần đây, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của ngành công nghiệp này trong chiến lược an ninh và công nghiệp của Mỹ.

Nếu trước đây đất hiếm chủ yếu được xem là nguyên liệu cho ngành điện tử hoặc xe điện thì hiện nay chúng đã trở thành vấn đề an ninh quốc gia. Cuộc xung đột tại Trung Đông, đặc biệt là việc Mỹ phải sử dụng lượng lớn tên lửa Tomahawk và các hệ thống đánh chặn THAAD trong chiến dịch quân sự liên quan đến Iran, đã khiến kho dự trữ nhiều loại vũ khí hiện đại suy giảm nhanh chóng.

Trong bối cảnh đó, Nhà Trắng không chỉ yêu cầu các tập đoàn quốc phòng tăng tốc sản xuất vũ khí mà còn đồng thời siết chặt quy định về nguồn gốc nguyên liệu. Các nhà thầu quốc phòng sẽ phải từng bước loại bỏ việc sử dụng khoáng sản chiến lược có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Đối với Phoenix Tailings, đây vừa là cơ hội vừa là thách thức. Ông Anthony Balladon, đồng sáng lập kiêm Giám đốc thương mại của công ty, thừa nhận việc mở rộng công suất để đáp ứng đồng thời yêu cầu của quân đội và các quy định mới sẽ là nhiệm vụ rất khó khăn. Theo kế hoạch, công ty sẽ phải mất khoảng một năm rưỡi để hoàn thành nhà máy mới với quy mô lớn hơn nhiều lần hiện nay.

Phoenix Tailings gọi cơ sở mới này là "Freedom Facility" (Nhà máy Tự do). Cái tên không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn phản ánh mục tiêu lớn hơn của doanh nghiệp: góp phần xây dựng một chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập cho Mỹ và các đồng minh, giảm thiểu ảnh hưởng của Trung Quốc đối với toàn bộ ngành công nghiệp phương Tây. Đây cũng là xu hướng đang được Washington thúc đẩy mạnh mẽ thông qua hàng loạt chính sách ưu đãi tài chính, tín dụng và mua sắm quốc phòng nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực vốn được coi là có mức độ rủi ro rất cao.

KHOÁNG SẢN GIÁ VÀI CHỤC NGHÌN USD QUYẾT ĐỊNH HỆ THỐNG VŨ KHÍ TRĂM TRIỆU USD

Đối với ngành công nghiệp quốc phòng, giá trị của đất hiếm không nằm ở quy mô thương mại mà ở vai trò không thể thay thế. Theo Phoenix Tailings, một hệ thống vũ khí hiện đại trị giá tới 150 triệu USD hoàn toàn có thể không thể hoạt động nếu thiếu lượng kim loại đất hiếm chỉ trị giá khoảng 20.000-30.000 USD.

Đó là bởi các nguyên tố như samarium, neodymium hay dysprosium là thành phần cốt lõi để chế tạo các nam châm vĩnh cửu có từ tính cực mạnh, được sử dụng trong máy bay chiến đấu, radar, động cơ tên lửa, vệ tinh, tàu ngầm, máy bay không người lái và nhiều thiết bị quân sự tối tân khác. Đặc biệt, samarium được xem là vật liệu gần như không thể thay thế trong các loại nam châm có khả năng hoạt động ổn định ở nhiệt độ rất cao - điều kiện bắt buộc đối với nhiều hệ thống tên lửa dẫn đường chính xác như Tomahawk.

Điều đáng lo ngại là năng lực sản xuất samarium của Mỹ hiện vẫn ở mức rất khiêm tốn. Theo ước tính của Phoenix Tailings, nhu cầu của ngành quốc phòng Mỹ dao động từ 50 đến 100 tấn mỗi năm, trong khi công suất hiện nay chỉ đạt khoảng 200 kg. Doanh nghiệp này dự kiến sẽ nâng công suất lên khoảng 5 tấn trong vài tháng tới, trước khi hướng đến mục tiêu đạt 120 tấn mỗi năm vào giai đoạn 2027-2028. Dù vậy, ngay cả khi hoàn thành kế hoạch, khoảng cách giữa nhu cầu và nguồn cung vẫn còn rất lớn.

Chuỗi giá trị đất hiếm trải dài từ khai thác quặng, tuyển khoáng, tinh luyện, sản xuất kim loại, chế tạo hợp kim cho tới sản xuất nam châm và các linh kiện công nghệ cao. Trong nhiều thập niên qua, Trung Quốc đã xây dựng lợi thế ở hầu hết các mắt xích này, khiến các doanh nghiệp phương Tây gần như không thể cạnh tranh về chi phí. Chính vì vậy, mục tiêu của Mỹ hiện nay không chỉ là mở thêm các nhà máy tinh luyện mà còn phải hình thành toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp đất hiếm trong nước, từ khai thác, tái chế đến chế tạo vật liệu và sản phẩm cuối cùng.

CHÂU ÂU CŨNG NHẬP CUỘC, CUỘC ĐUA ĐẤT HIẾM NGÀY CÀNG GAY GẮT

Không chỉ Mỹ, nhiều doanh nghiệp châu Âu cũng đang tìm cách khôi phục năng lực sản xuất đất hiếm sau nhiều năm gần như rút khỏi thị trường. Một ví dụ điển hình là Arnold Magnetic Technologies - doanh nghiệp chuyên sản xuất nam châm samarium-cobalt dùng trong các loại tên lửa dẫn đường chính xác như Tomahawk. Trong nhiều năm, công ty gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn samarium từ Trung Quốc. Tuy nhiên, khi Bắc Kinh siết chặt xuất khẩu các vật liệu đất hiếm đã qua chế biến, mô hình này nhanh chóng bộc lộ những rủi ro lớn.

Giải pháp của Arnold lại đến từ một nguồn nguyên liệu tưởng như đã bị lãng quên tại thành phố La Rochelle (Pháp). Tại đây, tập đoàn hóa chất Solvay - có trụ sở tại Bỉ - từng vận hành một trong những cơ sở chế biến đất hiếm lớn của châu Âu trước khi đóng cửa vào đầu những năm 2000. Thời điểm đó, Trung Quốc liên tục mở rộng công suất khai thác và tinh luyện với chi phí thấp hơn nhiều, khiến phần lớn doanh nghiệp phương Tây không còn khả năng cạnh tranh.

Hai thập niên sau, bối cảnh đã thay đổi hoàn toàn. Những căng thẳng địa chính trị kéo dài, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc cùng nhu cầu bùng nổ đối với xe điện, năng lượng tái tạo và quốc phòng đã khiến đất hiếm trở thành lĩnh vực đầu tư chiến lược. Solvay quyết định tái khởi động dây chuyền chế biến, đồng thời mở rộng sang nhiều nguyên tố khác, trong đó có samarium.

Theo đại diện Solvay, quyết định này xuất phát từ ba yếu tố chính: nhu cầu ngày càng tăng đối với nam châm vĩnh cửu, áp lực đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng và yêu cầu của khách hàng tại châu Âu cũng như Mỹ về những nguồn cung đa dạng, minh bạch và có khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đối với Arnold Magnetic Technologies, việc phải trả giá cao hơn để mua nguyên liệu từ châu Âu thay vì Trung Quốc không phải vấn đề quá lớn. Ông Matt Blake, Tổng giám đốc điều hành công ty, cho biết chi phí của nam châm đất hiếm chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng giá thành của một hệ thống vũ khí. Điều quan trọng hơn là bảo đảm nguồn cung ổn định, tránh nguy cơ dây chuyền sản xuất bị gián đoạn vì những biến động địa chính trị. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét của các doanh nghiệp phương Tây: chấp nhận chi phí cao hơn để đổi lấy mức độ an toàn lớn hơn cho chuỗi cung ứng.

Mặc dù vậy, việc giảm phụ thuộc vào Trung Quốc sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Đất hiếm chỉ là một phần trong bài toán khoáng sản chiến lược. Nhiều loại khoáng sản khác như vonfram (tungsten), graphite hay antimon cũng đang giữ vai trò quan trọng đối với ngành quốc phòng và công nghệ cao, trong khi Trung Quốc vẫn chi phối phần lớn nguồn cung toàn cầu.

Theo Patriot Critical Minerals Corp., Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 80% sản lượng khai thác vonfram của thế giới và còn nắm tỷ trọng lớn hơn trong lĩnh vực chế biến. Điều này khiến các doanh nghiệp Mỹ đứng trước thách thức rất lớn khi Lầu Năm Góc yêu cầu các nhà thầu quốc phòng chấm dứt sử dụng khoáng sản có nguồn gốc từ Trung Quốc từ đầu năm 2027.

Ông Brodie Sutherland, Tổng giám đốc Patriot Critical Minerals, cho rằng mục tiêu này sẽ rất khó đạt được. Theo ông, việc mở một mỏ mới tại Mỹ thường cần nhiều năm để hoàn tất các thủ tục cấp phép, đầu tư và xây dựng cơ sở hạ tầng. Sau đó, các doanh nghiệp còn phải đầu tư thêm các nhà máy tuyển quặng, tinh luyện và sản xuất vật liệu trung gian trước khi có thể cung cấp cho ngành công nghiệp quốc phòng.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, Mỹ nhiều khả năng vẫn phải dựa vào lượng dự trữ hiện có, mở rộng hoạt động tái chế và tăng cường nhập khẩu từ các quốc gia đồng minh. Áp lực càng trở nên lớn hơn khi các cuộc xung đột gần đây đã làm tiêu hao đáng kể kho dự trữ tên lửa của quân đội Mỹ.

Một phân tích của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho thấy việc bổ sung lại các loại tên lửa như Tomahawk, Patriot hay THAAD có thể mất ít nhất ba năm. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ sự gián đoạn nào trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực sản xuất quốc phòng của Mỹ. Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục siết chặt các quy định về nguồn gốc vật liệu sử dụng trong ngành quốc phòng.

Theo sắc lệnh hành pháp được ban hành ngày 20/7, không chỉ các hệ thống vũ khí hoàn chỉnh mà cả những vật liệu và linh kiện quan trọng phục vụ sản xuất, bảo dưỡng và sửa chữa cũng phải được cung cấp từ Mỹ hoặc các quốc gia đồng minh. Đây được xem là bước đi mới nhất trong chiến lược "phi Trung Quốc hóa" chuỗi cung ứng quốc phòng của Washington.

Các tập đoàn quốc phòng lớn như Lockheed Martin cho biết đang liên tục đánh giá lại chuỗi cung ứng đất hiếm nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp khác vẫn khá thận trọng khi chưa đưa ra bình luận về khả năng đáp ứng các quy định mới.

Theo các chuyên gia, điều Mỹ đang theo đuổi không đơn thuần là tăng thêm vài nhà máy hay vài mỏ khai thác mới. Mục tiêu lớn hơn là tái thiết toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp đất hiếm - từ khai thác, tinh luyện, tái chế đến chế tạo vật liệu và sản phẩm công nghệ cao - lĩnh vực mà Trung Quốc đã xây dựng lợi thế trong suốt hơn ba thập niên.

Cuộc cạnh tranh đất hiếm đang chuyển từ cuộc đua giành tài nguyên sang cuộc đua làm chủ công nghệ chế biến và toàn bộ chuỗi cung ứng. Khoản vay 500 triệu USD dành cho Phoenix Tailings chỉ là một bước đi trong chiến lược dài hạn của Mỹ nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, để thu hẹp khoảng cách với Bắc Kinh, Washington sẽ cần nhiều năm đầu tư và xây dựng năng lực sản xuất trong nước. Trong giai đoạn mới này, lợi thế sẽ thuộc về quốc gia làm chủ được toàn bộ chuỗi giá trị, từ khai thác đến tinh luyện và sản xuất các vật liệu chiến lược.