Việt Nam đã ký kết 17 FTA, mở ra cánh cửa tiếp cận thị trường rộng lớn. Tuy nhiên, trước “luật chơi” quốc tế thay đổi nhanh chóng, doanh nghiệp xuất khẩu TP.Hồ Chí Minh không thể chỉ trông cậy vào ưu đãi thuế quan, mà buộc phải đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về xuất xứ, môi trường, lao động, an ninh chuỗi cung ứng và độ tin cậy…

Chia sẻ tại “Hội nghị thúc đẩy xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng TP. Hồ Chí Minh” mới đây, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cho hay Việt Nam hiện có 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết và đang đàm phán các thỏa thuận thương mại ưu đãi với Mercosur (Khối Thị trường chung Nam Mỹ) và Pakistan.

CHƯA KHAI THÁC HẾT ƯU ĐÃI CỦA FTA

Xét về độ phủ, Việt Nam gần như đã có quan hệ FTA với tất cả các khu vực, châu lục lớn trên thế giới. Hai thị trường lớn chưa có FTA là Brazil và Hoa Kỳ. Với Brazil, ông Khanh cho biết Việt Nam đang đàm phán một thỏa thuận ưu đãi (PTA). Về bản chất, đây cũng là một hiệp định dành cơ hội tiếp cận thị trường với mức thuế về 0% trong nhiều năm. Tuy nhiên, vấn đề lớn hiện nay không còn nằm ở số lượng FTA, mà ở khả năng biến những cam kết thương mại thành cơ hội xuất khẩu thực tế.

Nhìn vào các thị trường mà Việt Nam đã có FTA thế hệ mới, mức độ hiện diện của hàng Việt vẫn còn khiêm tốn. Đơn cử năm 2023, EU nhập khẩu khoảng 2.510 tỷ USD, Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này khoảng 56,2 tỷ USD, tương đương khoảng 2% và tỷ trọng này trong 6 năm qua không tăng, thậm chí có thời điểm giảm. Bức tranh tại các thị trường khác cũng tương tự: Việt Nam chỉ chiếm hơn 2% thị phần tại Canada (19,3 tỷ USD/798 tỷ USD), và chỉ hơn 1% tại Anh (7,4 tỷ USD/626,9 tỷ USD), tại Mexico (7,03 tỷ USD/664 tỷ USD).

Trong khi đó, tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi của một số FTA lớn vẫn khá thấp: năm 2023, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) dưới 10%, Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA) khoảng 34% và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) khoảng 38%. "Mặc dù có tăng, nhưng rõ ràng vẫn còn khiêm tốn và chưa đáp ứng được mong muốn của chúng ta", ông Khanh thẳng thắn nhìn nhận.

Mexico là ví dụ được ông Khanh đặc biệt nhấn mạnh: "Đây là thị trường mà tôi đã nhiều lần khuyến cáo doanh nghiệp cực kỳ nên quan tâm". Nhờ hiệp định CPTPP, hàng Việt Nam được hưởng ưu đãi thuế quan vượt trội, trong khi Mexico áp thuế tới 50% với một số đối thủ châu Á chưa có FTA. Dù nắm giữ lợi thế cạnh tranh rất lớn, thị phần của Việt Nam tại đây vẫn chỉ vỏn vẹn hơn 1%. “Mức chênh lệch thuế rất lớn, nhưng chúng ta lại ít khai thác mà cứ tập trung vào những thị trường khác,” ông Khanh trăn trở.

Bên cạnh Mexico, Canada cũng đang mở ra dư địa xuất khẩu mới. Trước áp lực từ căng thẳng thương mại Mỹ - Canada, các doanh nghiệp nước này đang chuyển hướng, gia tăng rõ rệt nhu cầu tìm kiếm đối tác cung ứng mới thay vì chỉ phụ thuộc vào thị trường Mỹ như trước.

Những con số này cho thấy một nghịch lý: cửa thị trường đã mở nhưng năng lực bước qua cánh cửa của doanh nghiệp vẫn chưa tương xứng. TP. Hồ Chí Minh có 5 nhóm hàng thế mạnh gồm điện tử, linh kiện; dệt may, da giày; đồ gỗ, nội thất; thực phẩm chế biến; nông sản, thủy sản.

Trong đó, dệt may, da giày có tiềm năng đáng kể, vì thuế MFN (thuế nhập khẩu ưu đãi) nhiều mặt hàng lên tới 30%, trong khi thuế FTA có thể về 0%; ngược lại, điện tử linh kiện chỉ chênh 0-5% nên giá trị gia tăng từ ưu đãi thuế không lớn, trong khi chính nông sản, thủy sản chế biến và đồ gỗ nội thất mới là nhóm đem lại giá trị gia tăng lớn nhất cho người Việt Nam.

Vì thế, vấn đề không chỉ là tăng kim ngạch, mà là tăng phần giá trị doanh nghiệp Việt Nam có thể tạo ra và giữ lại. Hiện, khoảng 80% xuất khẩu hiện đến từ khu vực FDI, doanh nghiệp Việt Nam chỉ chiếm khoảng 20%; cách đây 15 năm, tỷ trọng này gần 50%. "Tổng kim ngạch tăng nhưng vị thế doanh nghiệp Việt Nam nhỏ dần, giá trị gia tăng của Việt Nam cũng giảm dần," ông Khanh bày tỏ lo ngại.

KHI BA THỊ TRƯỜNG LỚN CÙNG THAY ĐỔI LUẬT CHƠI

Theo ông Khanh, luật chơi thương mại quốc tế đang chuyển sang một giai đoạn mới. Nếu FTA truyền thống, gọi nôm na là "FTA 1.0",  chủ yếu xoay quanh thuế, hải quan và quy tắc xuất xứ, thì các FTA thế hệ mới đã bổ sung tiêu chí về phát triển bền vững, lao động, môi trường, và nay còn mở rộng thêm khái niệm an ninh chuỗi cung ứng, an ninh kinh tế và độ tin cậy của đối tác.

"Việc chúng ta làm ăn với họ hay chứng minh sản phẩm được làm ra tại Việt Nam là chưa đủ. Họ muốn chắc chắn rằng sản phẩm đó có được làm từ những đối tác đáng tin cậy hay không," ông Khanh nhấn mạnh.

Ba thị trường lớn nhất của TP. Hồ Chí Minh là Hoa Kỳ, Trung Quốc và EU là minh chứng rõ nhất cho sự thay đổi nói trên, với những chính sách đôi lúc mang tính đối kháng lẫn nhau.

Tại Hoa Kỳ, sau giai đoạn thuế trừng phạt dưới thời Tổng thống Trump, chính sách chuyển sang áp dụng Điều 301 và Điều 232, cùng quy định chống lao động cưỡng bức và yêu cầu đối tác phải là "allied partner - đối tác liên kết" để tạo chuỗi cung ứng tin cậy, khái niệm "trust - lòng tin" bắt đầu xuất hiện. Đáng chú ý, Việt Nam hiện đứng số 1 thế giới về thặng dư thương mại với Hoa Kỳ, vượt cả Mexico và Trung Quốc, vị trí mang lại lợi nhuận lớn nhưng cũng tạo rủi ro nhất định trong giao thương.

Tại Trung Quốc, Lệnh 248 trừng phạt các doanh nghiệp có hành động ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng của Trung Quốc, còn Lệnh 249 cấm doanh nghiệp, cơ quan Trung Quốc tuân thủ yêu cầu kiểm tra chuỗi cung ứng từ bên ngoài.

Với EU, khối này ngày càng thận trọng, đưa ra tiêu chí chặt hơn về lao động, môi trường (EUDR, CBAM) và phòng vệ thương mại. Một ví dụ: dù có FTA với Anh và EU, song EU vẫn công khai áp hạn ngạch thép ở mức 18,3 triệu tấn (giảm từ 50 triệu tấn), dưới hạn ngạch thuế 0%, vượt hạn ngạch thuế 25%, vì sức ép ngành thép nội địa, dù biết rõ vi phạm cam kết FTA. "Đối với họ, thép là an ninh quốc gia," ông Khanh thông tin; đồng thời cảnh báo khái niệm này đang mở rộng sang cả hóa chất và nhiều lĩnh vực khác.

Đối với doanh nghiệp có chuỗi cung ứng trải rộng cả ba thị trường, những yêu cầu khác biệt này có thể tạo tình huống khó dung hòa. Ông Khanh nêu một kịch bản cụ thể: khi xuất khẩu sang EU, doanh nghiệp phải chứng minh nhà cung cấp cấp 2, cấp 3 và đáp ứng tiêu chuẩn lao động, môi trường; nhưng khi yêu cầu nhà cung cấp ở một thị trường khác cung cấp thông tin đó, luật nước sở tại của nhà cung cấp lại cấm tiết lộ.

"Nếu chúng ta ép nhà cung cấp, họ không tuân thủ vì họ có quy định của họ. Nhưng chúng ta không làm như vậy thì lại không đáp ứng được tiêu chuẩn của Hoa Kỳ và EU," ông  Khanh  nêu thực tế; đồng thời cho rằng đây là lúc mô hình kinh doanh dựa đơn thuần vào sản phẩm tốt, giá cạnh tranh không còn đủ.

Ngay cả C/O do cơ quan có thẩm quyền Việt Nam cấp cũng chưa đủ để yên tâm: đối tác có thể chất vấn nguyên liệu nhập từ đâu, ai là nhà cung cấp, quan hệ sở hữu và quốc tịch của nhà cung cấp, giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam là bao nhiêu, một sản phẩm lắp ráp tại Việt Nam vẫn có thể bị xem xét về nguy cơ chuyển tải bất hợp pháp nếu hàm lượng nguyên liệu nhập khẩu quá lớn”.

MUỐN TĂNG TRƯỞNG 2 CON SỐ, TP. HỒ CHÍ MINH PHẢI ĐỔI CÁCH TẬN DỤNG FTA

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Khanh nhấn mạnh tận dụng FTA cần trở thành một quy trình có tính toán, gồm 6 bước: xác định FTA muốn tận dụng; xác định thị trường cụ thể (không nói chung chung "EU" mà rõ đến từng quốc gia); xác định sản phẩm, mã HS, thuế suất; xác định phân khúc khách hàng; xác định kênh nhập khẩu; và chăm sóc khách hàng (buyer).

Ngay cả khi đã xác định thị trường, doanh nghiệp vẫn phải tính 5 yếu tố: chênh lệch thuế MFN-FTA; khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ; yêu cầu SPS (Biện pháp vệ sinh và thực vật ), TBT (Hàng rào kỹ thuật trong thương mại), phát triển bền vững; rủi ro an ninh kinh tế, an ninh chuỗi cung ứng; và tổng chi phí để xác định tính khả thi thương mại. 

Một khuyến nghị cụ thể khác từ đại diện Bộ Công Thương, đó là doanh nghiệp không nên chỉ dừng ở bộ hồ sơ C/O, mà cần chuẩn bị "bộ hồ sơ tuân thủ FTA" đầy đủ hơn, gồm hồ sơ về sản phẩm, xuất xứ, chuỗi cung ứng, tuân thủ/bằng chứng, và danh sách nhà cung cấp thay thế. 

Một yêu cầu khác là đa dạng hóa. Doanh nghiệp không nhất thiết phải từ bỏ một thị trường, nhưng không nên phụ thuộc vào một thị trường duy nhất, hiện Hoa Kỳ chiếm khoảng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu của TP. Hồ Chí Minh và hơn 30% kim ngạch xuất khẩu cả nước. Việc đa dạng hóa cũng phải diễn ra ở phía nguồn cung nguyên liệu, thay vì chọn nguồn cung chỉ vì "rẻ, tiện, đa dạng" như nhiều doanh nghiệp dệt may vẫn làm.

Ông Khanh cho biết Bộ Công Thương đang cùng các bộ, ngành, địa phương xây dựng ý tưởng về một cơ chế kết nối giữa trung ương, địa phương với các chủ thể trong chuỗi giá trị, nhằm tận dụng tối đa nguồn lực cả nước để giúp doanh nghiệp xử lý vấn đề khi tận dụng FTA.