Theo báo cáo vừa gửi lãnh đạo Chính phủ, Bộ Xây dựng cho biết đến nay có khoảng 2.801km đường bộ cao tốc đã và đang được đầu tư phân kỳ. Trong đó, khoảng 2.107km đã đưa vào khai thác hoặc thông xe kỹ thuật, gồm 548km cao tốc 2 làn xe và 1.559km cao tốc 4 làn xe hạn chế. Ngoài ra, khoảng 694km đang thi công xây dựng.
Các tuyến cao tốc này chủ yếu được đầu tư theo hình thức đầu tư công với khoảng 2.135km, chiếm 76% tổng chiều dài; phần còn lại triển khai theo phương thức đối tác công tư (PPP).
Theo Bộ Xây dựng, đối với 653km cao tốc 2 làn xe đã và đang được nghiên cứu mở rộng, tổng nhu cầu vốn khoảng 80.007 tỷ đồng. Trong đó, khoảng 49.534 tỷ đồng đã xác định được nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước và nhà đầu tư; phần vốn ngân sách Trung ương cần bổ sung giai đoạn 2026-2030 khoảng 30.473 tỷ đồng.
Hiện có 5 tuyến với tổng chiều dài 329km đang được thi công mở rộng lên quy mô 4 làn xe, gồm Cam Lộ - La Sơn, La Sơn - Hòa Liên, Yên Bái - Lào Cai, Tuyên Quang - Hà Giang đoạn qua Hà Giang và Cửa khẩu Cốc Nam - Cửa khẩu Hữu Nghị. Tổng vốn đầu tư mở rộng khoảng 17.669 tỷ đồng và cơ bản đã được bố trí đủ vốn.
Ngoài ra, tuyến Hòa Lạc - Hòa Bình dài 26km đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định chủ trương đầu tư theo phương thức PPP. Hiện tỉnh Phú Thọ đang lập báo cáo nghiên cứu khả thi với tổng mức đầu tư mở rộng khoảng 7.999 tỷ đồng.
Đáng chú ý, theo kết quả nghiên cứu sơ bộ của các địa phương và chủ đầu tư, nhu cầu vốn để mở rộng các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế lên quy mô hoàn chỉnh từ 4-8 làn xe theo quy hoạch lên tới khoảng 414.580 tỷ đồng.
Tuy nhiên, Bộ Xây dựng cho rằng việc mở rộng đồng loạt các tuyến cao tốc phân kỳ hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Một số tuyến mới hoàn thành sẽ phải thi công lại nhiều hạng mục như mặt đường, dải phân cách, hệ thống an toàn giao thông hay mái taluy nếu mở rộng ngay.
Bên cạnh đó, các tuyến cao tốc phân kỳ 4 làn xe hạn chế hiện được thiết kế đáp ứng nhu cầu vận tải trong khoảng 6-10 năm hoặc dài hơn. Vì vậy, trường hợp mở rộng cần nghiên cứu theo hướng nâng thẳng lên quy mô hoàn chỉnh 6-8 làn xe để tránh mở rộng nhiều lần, gây lãng phí nguồn lực.
Bộ Xây dựng cũng lưu ý việc thu phí đồng loạt các tuyến cao tốc, đặc biệt với các dự án PPP, có thể tác động tới chi phí logistics của nền kinh tế. Do đó, cần có thêm thời gian đánh giá kỹ lưỡng để lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp giữa đầu tư công và PPP nhằm bảo đảm hiệu quả tổng thể.
Vì vậy, Bộ Xây dựng cho rằng, trước mắt cần ưu tiên mở rộng các tuyến cao tốc 2 làn xe để bảo đảm an toàn giao thông và tránh tình trạng ùn tắc ảnh hưởng tới lưu thông hàng hóa, hành khách và phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương.
Đối với các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế, Bộ Xây dựng cho biết các đề xuất hiện mới ở mức sơ bộ nhằm xác định tổng nhu cầu vốn, chưa đủ cơ sở để đánh giá toàn diện hiệu quả đầu tư. Do đó, các cơ quan chủ quản cần tiếp tục nghiên cứu kỹ từng dự án, tính toán đầy đủ hiệu quả kinh tế - xã hội và chỉ triển khai khi bảo đảm hiệu quả đầu tư.
Trên cơ sở đó, Bộ Xây dựng kiến nghị Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Tài chính xem xét, cân đối vốn ngân sách Trung ương cho các dự án mở rộng đã có nghiên cứu chi tiết và bảo đảm hạch toán hiệu quả để làm cơ sở quyết định đầu tư.
