El Niño được dự báo sẽ mạnh lên nhanh chóng trong những tháng tới, đẩy nhiều khu vực ở châu Phi đối mặt với nguy cơ hạn hán, lũ lụt và mất an ninh lương thực. Điều này sẽ gây ra nhiều tác động và hệ lụy đáng lo ngại bởi nhiều quốc gia trên lục địa vốn dễ tổn thương và đã phải đối mặt với hàng loạt khó khăn, thách thức...

Theo cảnh báo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), các điều kiện El Niño đã hình thành trên vùng nhiệt đới Thái Bình Dương và được dự báo sẽ nhanh chóng mạnh lên trong những tháng tới, qua đó làm gia tăng khả năng xuất hiện các hiện tượng thời tiết cực đoan tại nhiều khu vực trên thế giới. Đối với châu Phi, những quốc gia được đánh giá có mức độ rủi ro cao gồm Cameroon, Ethiopia, Kenya, Madagascar, Malawi, Mozambique, Nigeria, Somalia, Nam Sudan, Sudan, Uganda và Zimbabwe.

EL NIÑO ĐE DỌA MỘT CHÂU PHI VỐN ĐÃ DỄ TỔN THƯƠNG

El Niño là hiện tượng nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương tăng cao bất thường, thường xuất hiện theo chu kỳ từ hai đến bảy năm một lần và có thể kéo dài từ chín đến mười hai tháng.

Tuy nhiên, tác động của El Niño không giống nhau giữa các khu vực. Ở một số nơi, hiện tượng này làm gia tăng nắng nóng và khô hạn; trong khi tại những khu vực khác, lượng mưa tăng mạnh, kéo theo nguy cơ bão và lũ lụt.

Theo ông Kgaugelo Mkumbeni, cán bộ nghiên cứu thuộc Dự án Rủi ro Khí hậu và An ninh Con người của Viện Nghiên cứu An ninh (ISS) tại Pretoria (Nam Phi), không thể nhìn El Niño dưới một góc độ chung đối với toàn bộ lục địa. "Đối với châu Phi, đây không phải là một câu chuyện khí hậu thống nhất bởi tác động giữa các khu vực sẽ rất khác nhau," ông nói với DW.

Cụ thể, tại miền Nam châu Phi, El Niño trong quá khứ thường đi kèm các đợt nắng nóng gay gắt và khô hạn kéo dài, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước sinh hoạt và mất an ninh lương thực trên diện rộng. Trong khi đó, Đông Phi lại có diễn biến phức tạp hơn. Tác động của El Niño tại khu vực này thay đổi theo từng mùa trong năm, khiến việc dự báo và xây dựng các kế hoạch ứng phó trở nên khó khăn hơn.

Chia sẻ điều này, bà Bhargabi Bharadwaj, chuyên gia nghiên cứu thuộc Trung tâm Môi trường và Xã hội của Chatham House cho rằng El Niño làm thay đổi các mô hình lượng mưa và nhiệt độ trên quy mô toàn cầu, song mức độ ảnh hưởng phụ thuộc rất lớn vào từng khu vực cũng như thời điểm hiện tượng này xuất hiện.

"Một số khu vực sẽ đối mặt với điều kiện khô hạn hơn, kéo theo nguy cơ hạn hán và cháy rừng gia tăng. Trong khi đó, nhiều nơi khác lại có lượng mưa lớn hơn bình thường, làm tăng nguy cơ bão và lũ lụt," bà Bharadwaj cho biết.

Các chuyên gia nhận định đây là thời điểm đặc biệt đáng lo ngại đối với châu Phi, bởi nhiều quốc gia trên lục địa vốn đã phải đối mặt đồng thời với hàng loạt thách thức như xung đột kéo dài, mất an ninh lương thực, hệ thống hạ tầng yếu kém và khả năng ứng phó thiên tai còn hạn chế. Chính vì vậy, chỉ cần một mùa El Niño mạnh cũng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với sản xuất nông nghiệp, nguồn cung nước sạch, sinh kế của người dân và ổn định kinh tế - xã hội tại nhiều quốc gia.

Trong bối cảnh đó, FAO và WFP cho rằng việc triển khai các biện pháp hỗ trợ ngay từ trước khi thiên tai xảy ra sẽ hiệu quả hơn nhiều so với chỉ tập trung cứu trợ sau thảm họa. Các chương trình hỗ trợ tiền mặt, giống cây trồng chịu hạn, bảo vệ vật nuôi và gia cố hệ thống kiểm soát lũ được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể thiệt hại về người và tài sản khi El Niño bước vào giai đoạn hoạt động mạnh.

Không chỉ các tổ chức quốc tế, nhiều quốc gia trong khu vực cũng đang khẩn trương rà soát các kế hoạch ứng phó, khi những dự báo mới nhất đều cho thấy nguy cơ thời tiết cực đoan sẽ gia tăng trong nửa cuối năm.

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU KHIẾN CÁC HIỆN TƯỢNG CỰC ĐOAN TRỞ NÊN NGHIÊM TRỌNG HƠN

Theo các nhà khoa học, biến đổi khí hậu không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra El Niño, nhưng lại khiến những tác động của hiện tượng này trở nên dữ dội hơn.

Bà Bhargabi Bharadwaj cho biết nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn khoảng 1,4°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Điều đó đồng nghĩa với việc khi El Niño xuất hiện, các hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ có xu hướng diễn ra với cường độ mạnh hơn so với trước đây.

"Chúng ta đang bắt đầu từ một mức nhiệt nền cao hơn. Vì vậy, khi El Niño xảy ra, những hệ quả cực đoan cũng sẽ lớn hơn," bà nhận định.

Bà Bhargabi Bharadwaj Chuyên gia nghiên cứu thuộc Trung tâm Môi trường và Xã hội của Chatham House

Một số chuyên gia còn bày tỏ lo ngại về khả năng xuất hiện một "siêu El Niño" trong năm nay, khi mức chênh lệch nhiệt độ trung bình có thể tăng khoảng 2°C, hoặc ít nhất đạt ngưỡng được các mô hình dự báo hiện nay đưa ra.

Theo giới nghiên cứu, thách thức hiện nay không còn nằm ở việc thiếu dữ liệu dự báo, mà là khoảng cách giữa khoa học và chính sách.  "Hiện nay, khoa học đang đi trước các chính sách ứng phó," bà Bharadwaj nhận định. Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều quốc gia đã biết trước nguy cơ nhưng vẫn chưa có đủ nguồn lực hoặc cơ chế để triển khai các biện pháp phòng ngừa một cách kịp thời.

Tại miền Bắc Kenya, ông Abdikadir Aden Hassan, nhà sáng lập tổ chức Garissa Million Trees, cho rằng nguy cơ lớn nhất không chỉ là các trận mưa lớn hay lũ lụt, mà là việc chúng có thể xuất hiện ngay sau nhiều tháng hạn hán nghiêm trọng.

"Hiện chúng tôi đang bước vào giai đoạn khô hạn và nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với hạn hán trong tháng 8 và tháng 9. Sau đó, từ tháng 10 đến tháng 12 sẽ là mùa mưa ngắn. Người dân có thể vừa mới phục hồi sau hạn hán thì ngay lập tức lại phải đối mặt với lũ quét. Điều đó đồng nghĩa sinh kế của họ sẽ chịu thêm một cú sốc nữa. Nông dân và người chăn nuôi là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước chuỗi thiên tai nối tiếp này.

Ông Abdikadir Aden Hassan Nhà sáng lập tổ chức Garissa Million Trees

Sau nhiều tháng mất mùa hoặc thiếu đồng cỏ cho gia súc, các trận mưa lớn bất thường có thể cuốn trôi hoa màu, phá hủy cơ sở hạ tầng và làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu không thể chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành khí tượng hay cơ quan quản lý thiên tai.

Theo ông Kgaugelo Mkumbeni, việc thích ứng với biến đổi khí hậu cần được lồng ghép vào toàn bộ các chính sách phát triển. "Khả năng chống chịu phải được tích hợp trong nông nghiệp, y tế, quản lý tài nguyên nước, năng lượng, giáo dục cũng như hệ thống an sinh xã hội," ông nhấn mạnh. Trong khi đó, bối cảnh kinh tế toàn cầu hiện nay càng khiến nguy cơ từ El Niño trở nên đáng lo ngại hơn.

Nhiều quốc gia đang phải cùng lúc đối mặt với chi phí năng lượng tăng cao, gánh nặng nợ công, gián đoạn nguồn cung phân bón, áp lực nhập khẩu lương thực cũng như xu hướng cắt giảm viện trợ quốc tế. Chuyên gia này khẳng định "mối lo ngại không chỉ là El Niño, mà còn là việc hiện tượng này xảy ra vào thời điểm hệ thống toàn cầu vốn đã rất mong manh. Phần lớn các cộng đồng dễ bị tổn thương đang sinh sống tại những khu vực chịu áp lực lớn từ chi phí nhập khẩu và gánh nặng nợ công."

Một hệ quả khác ngày càng rõ nét là làn sóng di cư do khí hậu. Theo bà Aimee-Noel Mbiyozo, chuyên gia cao cấp của Viện Nghiên cứu An ninh (ISS), các hiện tượng thời tiết cực đoan đang trở thành một trong những nguyên nhân chính khiến người dân buộc phải rời bỏ nơi sinh sống.

"Bão nhiệt đới và lũ lụt từ lâu đã là nguyên nhân lớn nhất dẫn tới các đợt di dời quy mô lớn tại châu Phi. Hạn hán cũng gây ra tình trạng này, nhưng quá trình diễn ra chậm hơn." Bà Aimee-Noel Mbiyozo chia sẻ "đa số người dân đều không muốn rời bỏ quê hương mà muốn tiếp tục sinh sống tại nơi mình đã gắn bó."

Tuy nhiên, hạn hán kéo dài và tình trạng sa mạc hóa đang buộc ngày càng nhiều người phải chuyển đến các thị trấn và thành phố, tạo thêm sức ép lên những đô thị vốn đã thiếu nhà ở, dịch vụ công và việc làm chính thức. "Phần lớn các dòng dịch chuyển dân cư hiện nay, dù diễn ra nhanh hay chậm, cuối cùng đều hướng về các thành phố," bà Mbiyozo nhận định.

CẢNH BÁO SỚM LÀ CHƯA ĐỦ NẾU THIẾU NGUỒN LỰC ỨNG PHÓ

Bên cạnh những tác động trực tiếp đến sản xuất và đời sống, giới chuyên gia đặc biệt lo ngại về các khu vực vốn đã mong manh bởi xung đột, nghèo đói và bất ổn kéo dài.

Một trong những điểm nóng được nhắc đến nhiều là lưu vực Hồ Chad, nơi kéo dài qua Nigeria, Chad, Niger và Cameroon. Theo bà Aimee-Noel Mbiyozo, nghiên cứu về các mô hình di dời dân cư trong giai đoạn 2008-2024 cho thấy thiên tai hiện là nguyên nhân khiến nhiều người phải rời bỏ nhà cửa hơn cả xung đột và bạo lực. Điều đáng lo ngại hơn là các cuộc khủng hoảng này không diễn ra riêng lẻ mà ngày càng chồng lấn lên nhau.

"Điều chúng tôi quan sát thấy là bạo lực đang giao thoa với các thảm họa thiên nhiên," bà Mbiyozo nhận định. Theo bà, lưu vực Hồ Chad đang hội tụ đầy đủ những yếu tố có thể tạo nên một "cơn bão hoàn hảo", khi tình trạng mong manh tại khu vực biên giới, chủ nghĩa cực đoan bạo lực, hoạt động chăn thả du mục và các cú sốc khí hậu cùng lúc tác động lẫn nhau.

Trong khi đó, miền Nam châu Phi tiếp tục là khu vực đáng lo ngại khác khi liên tục phải trải qua các chu kỳ hạn hán và bão nhiệt đới trong nhiều năm gần đây. Mozambique, Malawi, Zimbabwe và Madagascar đều đã nhiều lần hứng chịu thiên tai nghiêm trọng, gây thiệt hại lớn về người và tài sản.

Madagascar hiện gần như năm nào cũng phải hứng chịu bão nhiệt đới, còn Mozambique liên tục đối mặt với những cơn bão có cường độ mạnh chưa từng ghi nhận trước đây.

Trước những dự báo ngày càng đáng lo ngại, nhiều quốc gia châu Phi đã bắt đầu tăng cường năng lực ứng phó. Mozambique đã đầu tư vào hệ thống cảnh báo sớm cũng như các chương trình nâng cao nhận thức về khí hậu cho cộng đồng ven biển. Nam Phi đã thông qua Luật Biến đổi Khí hậu, được các chuyên gia đánh giá là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tại Kenya, sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức nhân đạo cũng được cải thiện đáng kể. Các trung tâm điều hành khẩn cấp đã được tăng cường, đồng thời chính quyền địa phương triển khai các kế hoạch sơ tán người dân khỏi những khu vực có nguy cơ ngập lụt trước khi mưa lớn xảy ra.

Theo ông Abdikadir Aden Hassan, năng lực ứng phó của Kenya hiện đã được cải thiện đáng kể so với trước đây. "Là một quốc gia, hiện chúng tôi đã chuẩn bị tốt hơn và có tổ chức hơn rất nhiều."

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng khả năng ứng phó vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực tài chính từ bên ngoài. "Nếu không nhận được thêm sự hỗ trợ quốc tế, nguồn quỹ khẩn cấp hiện có của quốc gia sẽ khó đáp ứng được quy mô của các thảm họa có thể xảy ra."

Các chuyên gia cho rằng đây cũng là bài học quan trọng đối với nhiều quốc gia đang phát triển. Trong bối cảnh năng lực dự báo khí tượng ngày càng được cải thiện nhờ các tiến bộ khoa học và công nghệ, yếu tố quyết định không còn là việc có dự báo hay không, mà là khả năng chuyển các cảnh báo đó thành hành động cụ thể trước khi thiên tai xảy ra.

Đối với châu Phi, nơi nhiều quốc gia vẫn đang đồng thời đối mặt với xung đột, nghèo đói, áp lực nợ công, mất an ninh lương thực và biến đổi khí hậu, mỗi đợt El Niño không chỉ là một hiện tượng thời tiết cực đoan mà còn có thể trở thành phép thử đối với năng lực quản trị, khả năng phối hợp quốc tế và sức chống chịu của toàn bộ hệ thống phát triển.