Tuần trước, văn phòng đại diện của nữ diễn viên Trung Quốc Ngu Thư Hân đã đăng tuyên bố chính thức, phản đối hành vi sử dụng trái phép khuôn mặt và giọng nói của nữ diễn viên để sản xuất nội dung bằng trí tuệ nhân tạo (AI)…

Thời gian gần đây, trên mạng xã hội Trung Quốc xuất hiện hàng loạt video và phim ngắn sử dụng công nghệ AI. Trong đó, một số người sản xuất nội dung đã trích xuất, ghép khuôn mặt và mô phỏng giọng nói thật của Ngu Thư Hân mà không được sự đồng ý của cô. Phía nữ diễn viên cho rằng đây là hành vi lợi dụng công nghệ để xâm phạm quyền cá nhân, không đơn thuần là sáng tạo hay giải trí.

“Ngu Thư Hân chưa từng tham gia quay hoặc thu âm bất kỳ nội dung nào như vậy. Chúng tôi cũng chưa từng cho phép tổ chức, nền tảng hay cá nhân nào sử dụng hình ảnh và giọng nói của cô ấy cho mục đích AI”, văn phòng đại diện khẳng định. "Toàn bộ video, phim ngắn hoặc phim hoạt hình trên thị trường cố tình sử dụng diện mạo, đặc điểm khuôn mặt và giọng nói giống Ngu Thư Hân đều không phải sản phẩm có sự tham gia của nữ diễn viên".

Trước đó, nhiều khán giả bất ngờ khi một bộ phim ngắn mang tên "Hậu trùng sinh, tôi trở thành thần bảo hộ của mẹ" do AI sản xuất đã sử dụng khuôn mặt của nữ diễn viên Dương Tử. Ngay lập tức, công ty đại diện của Dương Tử đã ủy quyền cho luật sư thu thập bằng chứng về các vi phạm này và cam kết theo đuổi hành động pháp lý đến cùng theo quy định của pháp luật.

Hồi tháng 3 năm nay, Tòa án Internet Bắc Kinh đã đưa ra một phán quyết mang tính bước ngoặt trong vụ kiện liên quan đến một bộ phim AI bị cáo buộc sử dụng hình ảnh của người nổi tiếng mà không được cho phép. Truyền thông Trung Quốc đánh giá đây là tiền lệ quan trọng, khẳng định việc sử dụng khuôn mặt của người khác để tạo nội dung AI mà không có sự đồng ý là hành vi trái pháp luật, ngay cả khi hình ảnh đã được chỉnh sửa.

Trước sự phản đối dữ dội của những người nổi tiếng và các động thái pháp lý, sự bùng nổ của phim ngắn AI tại Trung Quốc đã tạo ra một thị trường mới: mua bán quyền sử dụng khuôn mặt. Sau khi được số hóa, các khuôn mặt mà người dân bình thường “cho thuê” sẽ được đưa vào kho dữ liệu để các nhà sản xuất tìm kiếm theo giới tính, độ tuổi hoặc những đặc điểm về tính cách, ngoại hình nhân vật.

Người dùng được quyền quyết định khuôn mặt của mình sẽ xuất hiện trong những sản phẩm nào, từ quảng cáo, trò chơi điện tử đến phim ngắn. Long Lyu, phụ trách vận hành nền tảng bản quyền hình ảnh AI New Claw, cho biết AI mở ra thị trường mới: “Theo cách này, người dùng vẫn có thể tạo thêm thu nhập từ hình ảnh của mình trong khi tiếp tục công việc ngoài đời thực”.

Từ khi ra mắt vào tháng 3, ActID - một startup tại Thâm Quyến - đã thu hút khoảng 800 người dùng, trong đó khoảng 300 người đồng ý cho AI khai thác khuôn mặt. Họ bao gồm diễn viên quần chúng và những người chưa từng hoạt động trong lĩnh vực giải trí. Đến nay, hai dự án phim AI đã mua quyền sử dụng khoảng 10 khuôn mặt thông qua nền tảng này. Giá dao động từ 99 đến 500 nhân dân tệ (385.000 - 1,95 triệu đồng) cho mỗi tập phim. ActID thu phí hoa hồng 10%.

“Các nhà sản xuất không chỉ cần những gương mặt đẹp cho vai chính mà còn cần những khuôn mặt có đặc điểm riêng, chẳng hạn người cao tuổi”, Camille Yan, Giám đốc tiếp thị của ActID, cho biết. “Bản thân phim AI không đòi hỏi khả năng diễn xuất, bởi khuôn mặt chỉ đóng vai trò là dữ liệu đầu vào”.

Trong khi đó, New Claw - trước đây là một công ty sản xuất nội dung - đã chuyển hẳn sang mô hình kinh doanh bản quyền khuôn mặt. “Từ cuối năm 2025, sản xuất phim truyền thống suy giảm, ngân sách quảng cáo bị cắt giảm. Ngay cả các thương hiệu xa xỉ cũng chuyển sang nội dung do AI tạo ra”, đại diện công ty cho biết. Để tránh cuộc đua giảm giá, New Claw quy định mức phí tối thiểu 500 nhân dân tệ cho mỗi hình ảnh.

Dù được xem là một giải pháp thương mại hóa quyền hình ảnh, mô hình này vẫn khiến nhiều người lo ngại. Trên trang National Business Daily, một luật sư có tên Deng Yile cho biết việc xuất hiện các nền tảng mua bán quyền sử dụng khuôn mặt là bước tiến tích cực trong việc xây dựng khung pháp lý cho ngành AI. Tuy nhiên, bà cho rằng những nền tảng này khó có thể loại bỏ hoàn toàn các rủi ro.

Một khi dữ liệu khuôn mặt được đưa lên hệ thống AI, các nền tảng cũng không thể ngăn chặn việc hoán đổi khuôn mặt trái phép hoặc sử dụng hình ảnh để huấn luyện các mô hình AI khác. “Vấn đề lớn nhất hiện nay là phạm vi cấp phép vẫn rất mơ hồ”, bà Deng nói. “Nhiều công ty chỉ trả vài chục USD để thu thập dữ liệu khuôn mặt. Nhưng khi đọc kỹ hợp đồng, rất khó biết cuối cùng hình ảnh đó sẽ được ai sử dụng và cho mục đích gì”.

Ở góc độ an ninh mạng, chúng ta thường được khuyến cáo không để lộ căn cước công dân, số tài khoản hay mật khẩu. Nhưng trong thời đại AI, chính khuôn mặt cũng đang trở thành một loại dữ liệu nhạy cảm. Nó không chỉ dùng để mở khóa điện thoại hay xác thực ngân hàng, mà còn có thể trở thành nguyên liệu để tạo Deepfake, vượt qua các hệ thống nhận diện hoặc phục vụ những chiến dịch lừa đảo tinh vi.

Trong bối cảnh đó, nền tảng phim ngắn Hồng Quả (Hongguo), trực thuộc Douyin, mới đây đã chính thức công bố quy định mới nhằm xử lý triệt để hiện tượng gương mặt AI (AI face) bị lạm dụng, đồng thời nâng tiêu chuẩn sáng tạo và bảo vệ bản quyền trong lĩnh vực này. 

Quy định mới tập trung vào chống đồng nhất hóa nhân vật AI. Các nhân vật chính phải có ngoại hình riêng biệt, dễ nhận diện và mang dấu ấn độc lập. Nền tảng cũng siết chặt vấn đề bản quyền với ba nguyên tắc bắt buộc.

Đó là: Không được sử dụng trái phép thiết kế nhân vật, trang phục hay đạo cụ có tính sáng tạo của người khác. Không được sao chép ảnh chân dung, tranh vẽ hoặc tư liệu hình ảnh đang được bảo hộ bản quyền. Mọi tài nguyên sử dụng cho mục đích thương mại đều phải có giấy phép hợp pháp trước khi đưa vào sản xuất.

Theo quy định mới, nhiều phương thức sản xuất vốn phổ biến trong ngành sẽ không còn được chấp nhận. Chẳng hạn, việc sử dụng cùng một "gương mặt AI" cho hàng loạt diễn viên quần chúng hoặc nhân vật phụ sẽ bị hệ thống tự động phát hiện. Động thái này được xem là bước đi nhằm giảm thiểu rủi ro vi phạm quyền tác giả và quyền chân dung, đồng thời nâng cao chất lượng nội dung trên nền tảng.