Ba mươi năm trước, để dựng nên mạng di động VinaPhone, những kỹ sư Việt Nam gần như bắt đầu từ con số 0.

Không công nghệ, không kinh nghiệm triển khai mạng GSM, không đội ngũ được đào tạo bài bản. Từ những chuyến đi học ở nước ngoài, những ngày tự mày mò tài liệu đến 13 trạm BTS đầu tiên được dựng lên bằng chính sức người, họ đã tạo nên cuộc gọi đầu tiên và mở ra hành trình “từ 0 đến 1” của người Việt trong lĩnh vực viễn thông.

BẮT ĐẦU TỪ SỐ 0 CỦA CHÍNH MÌNH

Trong lịch sử ngành viễn thông Việt Nam, có những cột mốc được ghi nhớ một cách đặc biệt - không phải vì quy mô thị trường hay số lượng thuê bao, mà vì nó mang đến một “điểm chạm vào tương lai” hoàn toàn mới. Sự ra đời của VinaPhone là một trong những cột mốc như vậy, nó đánh dấu nỗ lực của đội ngũ kỹ sư Việt Nam trong việc tự học hỏi, tiếp thu và triển khai công nghệ, đánh dấu bước chuyển lớn từ "biết sử dụng" sang "biết làm chủ".

Để rành mạch hơn về điều này, cần nhìn dưới góc độ năng lực xây dựng và vận hành mạng lưới. Trước đó, sự xuất hiện của MobiFone đã tiên phong mở đường, tận dụng mô hình hợp tác kinh doanh quốc tế để nhanh chóng đưa GSM vào Việt Nam. Nhưng với VinaPhone hành trình đó bắt đầu gần như từ con số 0. Không đội ngũ vận hành mạng GSM hoàn chỉnh, chưa có quy trình chuẩn, chưa có kinh nghiệm triển khai thực địa. Mọi thứ đều phải xây dựng đồng thời: đào tạo con người, tiếp nhận công nghệ, hình thành hệ thống khai thác, rồi từng bước triển khai hạ tầng trên thực tế.

Từ “số 0” về năng lực nội tại đến “số 1”, khi mạng lưới đầu tiên được dựng lên và cuộc gọi đầu tiên được thực hiện, đội ngũ kỹ sư VinaPhone đã chứng minh người Việt có thể tự mình tiếp nhận và vận hành một mạng di động hiện đại.

Đó cũng là kết quả của một quyết định mang tính bước ngoặt của ngành Bưu điện thời điểm đó: đi thẳng vào công nghệ hiện đại, không qua trung gian, nhanh chóng tiếp cận xu hướng số hóa và tự động hóa của thế giới. Nhờ đó, tạo nên cuộc cách mạng trong ngành Bưu điện, cũng là một trong những tiền đề cho sự ra đời của VinaPhone.

“CON NÔNG THÔN LÊN THÀNH PHỐ”

Đôi mắt sáng, nụ cười cởi mở và giọng nói sang sảng dẫn dắt người đối thoại theo mạch chuyện xưa – nay vô cùng khúc chiết, rành rẽ khiến người đối diện khó hình dung ông đã bước sang tuổi 81. Đó là ông Hoàng Gia Bổng (Nguyên Trưởng Trung tâm điện thoại di động GSM, Công ty Điện báo Hà Nội) một trong những kỹ sư trực tiếp tham gia xây dựng hệ thống và thực hiện cuộc gọi đầu tiên của VinaPhone cách đây 30 năm.

Nhìn lại chặng đường của mình, ông Bổng kể sau khi tốt nghiệp khoa Vô tuyến điện (tiền thân của Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông ngày nay), ông công tác tại Đài Thông tin Trung ương ở Quế Dương suốt 19 năm, trước khi ra Hà Nội năm 1989.

Năm 1993, ông được Tổng cục trưởng Tổng cục Bưu điện Đặng Văn Thân cử sang Pháp học về mạng di động. Một năm sau, ông tiếp tục sang Đức đào tạo chuyển giao công nghệ – bước chuẩn bị trực tiếp cho việc xây dựng mạng VinaPhone.

“Khóa học đó chỉ có 5 người. Xin nhấn mạnh, cử đi đào tạo để xây dựng mạng di động cho Việt Nam mà có đúng 5 người, trong đó có 2 nữ và 3 nam. Nói thật thế này, cảm giác của chúng tôi như “con nông thôn” lên thành phố, khủng khiếp lắm!”, ông cười.

Rào cản lớn nhất ban đầu là ngoại ngữ. Thời điểm đó, phần lớn cán bộ kỹ thuật ngành bưu điện không được đào tạo ngoại ngữ bài bản, chủ yếu tự học để vượt qua các kỳ kiểm tra.

Trong dòng hồi ức này, ông Bổng nhắc lại một kỷ niệm của “con nhà nghèo”, ấy là trong chuyến đào tạo ngắn hạn bên Đức năm đó, có một lớp do quân đội ta cử đi học ngay bên cạnh. “Lớp bên ấy họ cử cả phiên dịch sang cùng để tiện cho anh em học tập. Bên mình thì tự học, tự mày mò, chả có ai phiên dịch cho. Nhưng cũng nhờ tự học mà chúng tôi có sự chuẩn bị về vốn từ kỹ thuật, tiếp xúc tài liệu – thứ mà các phiên dịch viên thông thường khó nắm bắt, chưa nói đến chuyển ngữ…”

Ngoại ngữ chỉ là một phần. Thách thức lớn hơn là công nghệ GSM – hoàn toàn mới với Việt Nam thời điểm đó. Từ vốn kiến thức ban đầu, họ buộc phải tự nghiên cứu tài liệu, tự hệ thống hóa lại để chuẩn bị cho việc triển khai thực tế sau này.

13 TRẠM BTS VÀ CUỘC GỌI ĐẦU TIÊN

Năm 1995, sau khi ký kết dự án, thiết bị do Siemens cung cấp được đưa sang Việt Nam. Đội ngũ kỹ sư được triệu tập trở về để bắt đầu lắp đặt mạng.

Hệ thống VinaPhone thời điểm đó gồm trung tâm chuyển mạch, trạm phát sóng và các hệ thống giám sát vận hành. Phần việc trực tiếp của kỹ sư Việt Nam là lắp đặt 13 trạm BTS đầu tiên tại Hà Nội trong giai đoạn 1 của dự án. “Lý thuyết và thực tế là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Ra hiện trường mới thấy phát sinh rất nhiều vấn đề. Áp lực lớn, nhưng cuối cùng chúng tôi vẫn hoàn thành nhiệm vụ”, ông Bổng nói.

Phía Siemens có ba chuyên gia, nhưng chỉ hai người trực tiếp làm tại hiện trường. Phía Việt Nam cũng chỉ có ông Bổng và hai cộng sự. 13 trạm BTS được triển khai tại nhiều khu vực như Đinh Tiên Hoàng, Giáp Bát, Sóc Sơn, Đông Anh… Hầu hết đều lắp đặt thủ công.

“Về nguyên tắc, các ăng-ten phải được đặt ở một độ cao nhất định. Nhưng lúc đó, cơ sở vật chất rất hạn chế, ekip chọn phương án tận dụng các cột sẵn có của VNPT, ví dụ như điểm cột tự đứng tại 165 Cầu Giấy, hay như Bưu điện Sóc Sơn, Bưu điện Đông Anh… Chúng tôi phải đưa thiết bị lên gần đỉnh của những cột đó mà không có công cụ hỗ trợ, gần như là phải dùng sức người để leo lên, kết hợp dây chạc để kéo ăng-ten và các thiết bị khác lên”,ông Bổng kể.

Không chỉ dùng sức người để khuân vác, vận chuyển, mà thậm chí khâu cài đặt cấu hình, kiểm tra… cũng làm thủ công, vì khi đó không có phần mềm làm việc này, ông Bổng cho biết. “Lắp xong, kiểm tra, rồi phát sóng,” ông nói ngắn gọn. Nhưng phía sau đó là hàng tháng trời căng thẳng của những người lần đầu xây dựng một mạng di động hoàn chỉnh.

Sau khi đi vào hoạt động, những khó khăn mới tiếp tục xuất hiện, từ nhân lực đến cơ chế vận hành. Nhưng mỗi vấn đề lại được giải quyết bằng cách tự tìm lời giải, dựa trên chính nền tảng “số 1” đầu tiên đã tạo dựng.

Cuộc gọi đầu tiên trên mạng VinaPhone, ông Bổng thực hiện gọi về gia đình. Âm thanh kết nối thành công là khoảnh khắc vỡ òa không chỉ của cá nhân ông mà của cả đội ngũ – khi một mạng di động do người Việt tự triển khai và vận hành đã “vượt khó” chào đời.

“Tiếp đó là những ngày “chân không chạm đất”, bận bịu vô vàn. Và thật sự mà nói là quá nhanh. Cuối năm 1995 tôi mới ở Đức về để tiến hành lắp đặt, mà đến tháng 6/1996 đã khai trương và cung cấp dịch vụ cho khách hàng. Quãng thời gian đó là một giai đoạn ngắn nhưng vô cùng quan trọng trong 30 năm qua của VinaPhone, cũng là một giai đoạn vô cùng đáng nhớ trong đời tôi”!

TỪ CUỘC GỌI ĐẦU TIÊN ĐẾN VINAPHONE HÔM NAY

Ba mươi năm đã trôi qua kể từ cuộc gọi đầu tiên ấy. Từ 13 trạm BTS dựng lên bằng sức người, VinaPhone hôm nay đã trở thành một trong những mạng di động lớn tại Việt Nam, với hạ tầng hiện đại, vùng phủ 4G toàn quốc, triển khai 5G tại nhiều địa phương và hệ sinh thái dịch vụ số phục vụ hàng chục triệu khách hàng.

Nhưng điều thay đổi quan trọng hơn cả không nằm ở quy mô mạng lưới, mà ở năng lực làm chủ công nghệ. Nếu thế hệ ông Hoàng Gia Bổng đặt những viên gạch đầu tiên cho một mạng di động do người Việt vận hành, thì các thế hệ kỹ sư hôm nay đang tiếp tục mở rộng nền tảng đó bằng hạ tầng số, công nghệ mới và các dịch vụ phục vụ chuyển đổi số quốc gia.

Nhìn lại hành trình “từ 0 đến 1”, điều còn lại không chỉ là cuộc gọi đầu tiên hay những trạm BTS đầu tiên giữa muôn vàn thiếu thốn. Giá trị lớn nhất là niềm tin rằng người Việt có thể làm chủ công nghệ, nếu có đủ khát vọng và kiên trì.

Ba mươi năm trước, hành trình ấy bắt đầu từ con số 0. Ba mươi năm sau, nó vẫn đang tiếp tục được viết tiếp mỗi ngày.