Indonesia đối mặt rủi ro lớn nếu MSCI hạ xếp hạng thị trường

Theo hãng tin Bloomberg, kịch bản này có thể khiến Indonesia - nền kinh tế có quy mô tổng sản phẩm trong nước (GDP) khoảng 1,5 nghìn tỷ USD - đối mặt nguy cơ mất hàng tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài.

XẾP HẠNG “THỊ TRƯỜNG MỚI NỔI” LÀ GÌ?

Hồi tháng 1, đơn vị cung cấp chỉ số MSCI cảnh báo có thể hạ phân loại thị trường chứng khoán Indonesia từ nhóm “thị trường mới nổi” xuống “thị trường cận biên”.

Xếp hạng thị trường có vai trò quan trọng trong việc định hướng dòng vốn toàn cầu, bởi nhiều nhà đầu tư dựa vào các chỉ số của MSCI để phân bổ hàng nghìn tỷ USD vào các thị trường. Vì vậy, nguy cơ bị hạ xếp hạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng huy động vốn của Chính phủ Indonesia và các doanh nghiệp nước này.

Cảnh báo của MSCI càng củng cố những lo ngại lâu nay về tình trạng sở hữu tập trung và tính minh bạch trên thị trường chứng khoán Indonesia. Cảnh báo đó cũng góp phần kích hoạt một trong những đợt bán tháo mạnh nhất của thị trường cổ phiếu nước này gần đây.

Kể từ đó, Chính phủ Indonesia đã đưa ra một số biện pháp nhằm giải quyết các quan ngại của MSCI. Tuy nhiên, trong bối cảnh MSCI dự kiến công bố quyết định vào ngày 23/6 và niềm tin nhà đầu tư đã suy yếu, vẫn chưa rõ liệu những nỗ lực này có đủ để giúp Indonesia tránh bị hạ xếp hạng hay không.

“Thị trường mới nổi” là cách các nhà cung cấp chỉ số toàn cầu như MSCI và FTSE Russell dùng để phân loại các quốc gia dựa trên quy mô, mức độ phát triển và khả năng tiếp cận của thị trường tài chính.

Nhóm này nằm giữa “thị trường cận biên” và “thị trường phát triển”. Nói cách khác, một thị trường mới nổi đã đủ lớn và đủ phát triển để thu hút dòng vốn toàn cầu, nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn so với các thị trường phát triển.

Theo hệ thống phân loại của MSCI, một số nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Malaysia hiện được xếp vào nhóm thị trường mới nổi.

Indonesia giữ xếp hạng này từ năm 1989, khi MSCI ra mắt MSCI Emerging Markets Index, một trong những chỉ số tham chiếu đầu tiên dành cho nhóm thị trường mới nổi. Việc được đưa vào nhóm thị trường mới nổi giúp Indonesia có chỗ đứng trong danh mục của các nhà đầu tư toàn cầu, nhất là khi nền kinh tế mở rộng và thị trường vốn nước này ngày càng phát triển.

Vị thế thị trường mới nổi cũng giúp cổ phiếu Indonesia tiếp tục hiện diện trong danh mục của các nhà đầu tư quốc tế qua nhiều giai đoạn biến động lớn, từ khủng hoảng tài chính châu Á đến đại dịch Covid-19.

TÁC ĐỘNG TỚI INDONESIA VÀ KHU VỰC

Nếu bị hạ xuống nhóm thị trường cận biên, Indonesia nhiều khả năng sẽ chứng kiến làn sóng rút vốn quy mô lớn khỏi thị trường cổ phiếu. Nguyên nhân là nhiều quỹ đầu tư toàn cầu phân bổ vốn theo các chỉ số tham chiếu. Nếu Indonesia bị loại khỏi nhóm chỉ số thị trường mới nổi, một số nhà đầu tư sẽ buộc phải giảm tỷ trọng, thậm chí bán hết các tài sản liên quan đến nước này.

Theo ước tính của các nhà phân tích tại ngân hàng Goldman Sachs, riêng dòng vốn đầu tư theo chiến lược thụ động rút khỏi Indonesia có thể lên tới 13 tỷ USD trong kịch bản cực đoan.

Làn sóng rút vốn này có thể gây áp lực lớn lên đồng rupiah, đồng thời khiến Indonesia phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn tiết kiệm trong nước và các kênh tài chính do chính phủ hỗ trợ. Chi phí đi vay của Chính phủ Indonesia và doanh nghiệp cũng có thể tăng lên, từ đó ảnh hưởng đến tín dụng ngân hàng, đầu tư hạ tầng và kế hoạch mở rộng kinh doanh của khu vực tư nhân.

Dù các thị trường cận biên như Bangladesh, Sri Lanka, Việt Nam và Pakistan vẫn thu hút được vốn nước ngoài, nhóm thị trường này thường chỉ tiếp cận được một nhóm nhà đầu tư nhỏ hơn so với các thị trường mới nổi.

Theo các nhà phân tích, tác động trước mắt sẽ tập trung vào những cổ phiếu lớn, có thanh khoản cao và tỷ lệ sở hữu nước ngoài lớn. Nhóm ngân hàng và các doanh nghiệp có tỷ trọng cao trong các chỉ số tham chiếu của Indonesia có thể chịu ảnh hưởng rõ nhất.

Nếu đồng rupiah suy yếu hoặc chi phí vốn tăng, sức ép có thể lan sang các ngành cần nhiều vốn và nhạy cảm với lãi suất, như bất động sản, hạ tầng và xây dựng.

Trong dài hạn, những áp lực này có thể khiến tăng trưởng kinh tế Indonesia chậm lại, khả năng tạo việc làm suy yếu và niềm tin của nhà đầu tư giảm sút.

Việc Indonesia bị hạ xếp hạng cũng có thể làm thay đổi dòng vốn đầu tư trong khu vực châu Á. Phần vốn lẽ ra được phân bổ vào Indonesia có thể chuyển sang các thị trường mới nổi lớn hơn như Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc, hoặc sang các thị trường cùng trong Đông Nam Á như Philippines.

MSCI từng hạ một số thị trường mới nổi xuống nhóm thị trường cận biên, trong đó có Pakistan vào năm 2021 và Morocco vào năm 2013. Tuy nhiên, nếu Indonesia rơi vào trường hợp tương tự, đây sẽ là diễn biến bất thường do quy mô nền kinh tế và vai trò của nước này trong danh mục của nhà đầu tư toàn cầu.

Indonesia từng được xem là một trong những điểm đến hấp dẫn của giới đầu tư. Tuy nhiên, những lo ngại về tham nhũng, cùng các sai lầm trong cách điều hành thị trường và chính sách của nhà chức trách, đang làm dấy lên lo ngại về triển vọng kinh tế của nước này.

VÌ SAO MSCI ĐƯA RA CẢNH BÁO?

Hồi tháng 1, MSCI cho biết đang xem xét lại phân loại thị trường của Indonesia, sau khi bày tỏ lo ngại về các quy định báo cáo cổ đông tại nước này. Theo MSCI, những quy định này có thể khiến nhà đầu tư khó xác định chủ sở hữu thực sự của các công ty niêm yết.

MSCI cảnh báo các quy định này có thể khiến thị trường kém minh bạch hơn và làm tăng nguy cơ xảy ra những giao dịch bất thường. Sau đó, MSCI đã tạm dừng một số thay đổi dự kiến trong các chỉ số liên quan đến Indonesia, đồng thời cho biết nước này vẫn có thể bị hạ xếp hạng nếu cơ quan quản lý không giải quyết được những vấn đề trên.

Những lo ngại trên xuất hiện trong bối cảnh thị trường chứng khoán Indonesia có tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp. Đây là tỷ lệ cổ phiếu của doanh nghiệp niêm yết thực sự được lưu hành và giao dịch tự do trên thị trường.

Tại Indonesia, nhiều công ty niêm yết vẫn nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của nhà sáng lập, gia đình hoặc các tập đoàn lớn. Vì vậy, lượng cổ phiếu thực sự được tự do giao dịch trên thị trường chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ.

Tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp khiến thanh khoản thị trường suy giảm và giá cổ phiếu dễ biến động mạnh hơn. Tình trạng này cũng có thể tạo điều kiện cho hành vi thao túng giá, đồng thời gây khó khăn cho các nhà đầu tư tổ chức lớn khi muốn mua vào hoặc thoái vốn an toàn.

Trước các quan ngại này, giới chức Indonesia đã công bố một loạt biện pháp nhằm cải thiện tính minh bạch và nâng chất lượng thị trường.

Hồi tháng 4, Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia nâng gấp đôi yêu cầu tối thiểu về tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng đối với doanh nghiệp niêm yết, từ 7,5% lên 15%. Một số doanh nghiệp được cho thời hạn tối đa 3 năm để đáp ứng quy định mới.

Cơ quan quản lý cũng bắt đầu công bố hàng tháng thông tin chi tiết hơn về các cổ đông nắm trên 1% cổ phần tại doanh nghiệp niêm yết. Đồng thời, những công ty có cơ cấu sở hữu quá tập trung vào một nhóm nhỏ nhà đầu tư sẽ được đưa vào diện theo dõi.

Bên cạnh đó, nhà chức trách Indonesia cho biết sẽ đẩy nhanh kế hoạch đa dạng hóa cơ cấu sở hữu tại sở giao dịch chứng khoán trong năm nay. Chính phủ cũng dự kiến nâng hạn mức đầu tư vào cổ phiếu đối với các công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí. Danantara, quỹ đầu tư quốc gia của Indonesia, cho biết sẽ tiếp tục mua cổ phiếu trong nước.

MSCI đã ghi nhận những nỗ lực cải cách này. Vào tháng 4, đơn vị cung cấp chỉ số cho biết sẽ tiếp tục lấy ý kiến các bên tham gia thị trường trước kỳ đánh giá khả năng tiếp cận thị trường vào tháng này.

KINH TẾ INDONESIA SẼ CHỐNG CHỊU RA SAO NẾU BỊ HẠ XẾP HẠNG?

Hầu hết nhà đầu tư hiện vẫn kỳ vọng MSCI sẽ giữ Indonesia trong nhóm thị trường mới nổi. Tuy nhiên, nếu bị hạ xuống nhóm thị trường cận biên, Indonesia sẽ phải đối mặt cú sốc này vào thời điểm nền kinh tế đang chịu nhiều sức ép. Việc bị hạ xếp hạng cũng có thể làm trầm trọng thêm những lo ngại hiện có về tăng trưởng và tài chính công của quốc gia này.

Tác động trước mắt của việc bị hạ xếp hạng sẽ xuất hiện trên thị trường cổ phiếu, khi các quỹ đầu tư có thể phải giảm tỷ trọng hoặc rút vốn khỏi tài sản Indonesia. Nếu niềm tin nhà đầu tư suy giảm trong thời gian dài, sức ép có thể lan sang lãi suất cho vay, tín dụng ngân hàng và hoạt động đầu tư.

Ngay cả trước cảnh báo của MSCI, nhà đầu tư đã ngày càng lo ngại về triển vọng tăng trưởng của Indonesia, áp lực tài khóa và chi phí từ chương trình phúc lợi xã hội đầy tham vọng của Tổng thống Prabowo Subianto.

Các chương trình trọng điểm của chính phủ, như sáng kiến bữa trưa miễn phí tại trường học trị giá 15 tỷ USD, kế hoạch thành lập khoảng 80.000 hợp tác xã cấp làng và chương trình xây dựng khoảng 3 triệu căn nhà cho gia đình thu nhập thấp, đã làm dấy lên lo ngại về chi tiêu công trong tương lai và tính bền vững của nền tài chính công Indonesia.

Những lo ngại này càng gia tăng khi chiến tranh Iran đẩy giá năng lượng lên cao, gây thêm sức ép lên Indonesia - nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu.

Dù vậy, theo các nhà phân tích, Indonesia vẫn có dư địa để hấp thụ thêm sức ép kinh tế. Năm ngoái, thâm hụt ngân sách của nước này ở mức 2,9% GDP, gần sát mức trần 3% GDP. Đến cuối tháng 5, thâm hụt ngân sách ở mức 0,7% GDP. Điều này cho thấy các nhà hoạch định chính sách, ít nhất ở thời điểm hiện tại, vẫn còn khả năng ứng phó nếu áp lực chi tiêu tăng lên trong trường hợp điều kiện kinh tế xấu đi.