Chiến tranh Mỹ - Iran đã gây tổn thất đáng kể cho kinh tế Ai Cập. Những lời đe dọa mới từ lực lượng phiến quân Houthi tại Yemen có nguy cơ khiến tình hình thêm nghiêm trọng, trong khi Cairo vẫn phải khéo léo duy trì quan hệ với tất cả các bên liên quan...

Dài 193 km và nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, kênh đào Suez giúp các tàu đi lại giữa châu Âu và châu Á rút ngắn khoảng 10.700 km hành trình. Kể từ khi được đưa vào sử dụng năm 1869, tuyến đường thủy này đã trở thành một trong những huyết mạch thương mại quan trọng nhất thế giới.

Tuy nhiên, bất ổn kéo dài tại Trung Đông khiến ngày càng nhiều hãng vận tải biển tránh kênh đào Suez trong vài năm qua. Để đi vào kênh đào, các tàu từ phía Nam phải vượt qua eo biển Bab el-Mandeb và vùng biển ngoài khơi Yemen, nơi lực lượng Houthi đã nhiều lần tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền.

Gần đây, Houthi tiếp tục đe dọa ngăn tàu đi qua eo biển Bab el-Mandeb. Động thái này làm dấy lên lo ngại các hãng vận tải sẽ càng hạn chế sử dụng tuyến đường qua kênh đào Suez.

AI CẬP MẤT HÀNG TỶ USD DOANH THU TỪ KÊNH ĐÀO SUEZ

Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng đối với Ai Cập, bởi phí quá cảnh qua kênh đào là một trong những nguồn thu ngoại tệ quan trọng của nước này.

Theo Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah el-Sissi, riêng trong năm 2024, lượng tàu qua kênh đào Suez sụt giảm có thể đã khiến nước này thất thu khoảng 7 tỷ USD. Hãng tin Reuters cho biết vào một số thời điểm, thiệt hại có thể lên tới 8 triệu USD mỗi tháng.

Vì vậy, hệ quả kinh tế không chỉ giới hạn trong ngành vận tải biển. Dù đến nay chưa bị cuốn trực tiếp vào cuộc xung đột về mặt quân sự, Ai Cập đang phải hứng chịu những tác động kinh tế rõ rệt.

“Về kinh tế, Ai Cập đang rơi vào một tình thế hết sức khó xử”, ông Stefan Lukas, Giám đốc viện nghiên cứu Middle East Minds của Đức, nhận định với kênh DW.

Trong năm 2025 và 2026, doanh thu từ hoạt động quá cảnh qua kênh đào Suez đã phục hồi. Nguyên nhân chủ yếu là dầu mỏ từ các quốc gia vùng Vịnh được vận chuyển qua hệ thống đường ống của Saudi Arabia tới Biển Đỏ, sau đó tiếp tục đi qua kênh đào Suez. Tuyến thủy này được sử dụng để tránh eo biển Hormuz, nơi hoạt động vận tải lần lượt bị Iran và Mỹ cản trở.

Tuy nhiên, đe dọa phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb của Houthi có thể làm gián đoạn cả tuyến vận chuyển thay thế này.

Rủi ro xuất hiện vào thời điểm đặc biệt bất lợi đối với Ai Cập. Giá năng lượng tăng cao cùng các yêu cầu cải cách của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đang khiến dư địa tài chính của Cairo ngày càng thu hẹp.

“Giá năng lượng tăng khiến chi phí nhập khẩu cao hơn và đẩy lạm phát đi lên. Tình trạng bất ổn tại Biển Đỏ và nguy cơ hoạt động vận tải qua eo biển Bab el-Mandeb bị gián đoạn đang đe dọa nguồn thu từ kênh đào Suez của Ai Cập”, bà Hanna Voss, chuyên gia khu vực tại Quỹ Friedrich Ebert của Đức, chỉ ra.

Ngành du lịch, dòng vốn đầu tư và tỷ giá đồng bảng Ai Cập đều rất nhạy cảm với những biến động như vậy. Trong khi đó, nước này đang gánh khối nợ lớn và phụ thuộc nhiều vào các khoản vay của IMF, cũng như vốn đầu tư và hỗ trợ tài chính từ các quốc gia vùng Vịnh.

Những con số cho thấy mức độ nghiêm trọng của tình hình. Theo hãng tin AP, doanh thu của Ai Cập từ kênh đào Suez giảm từ 10,25 tỷ USD năm 2023 xuống còn khoảng 4 tỷ USD năm 2024. Cùng kỳ, số tàu đi qua tuyến đường thủy này giảm gần một nửa, từ hơn 26.000 xuống chỉ còn hơn 13.000 chiếc. Nhiều hãng vận tải chấp nhận đi vòng qua châu Phi để tránh nguy cơ bị Houthi tấn công.

CHƯA CÓ GIẢI PHÁP TRONG NGẮN HẠN

Theo Trung tâm Trung Đông Malcolm H. Kerr Carnegie của Mỹ, mô hình kinh tế hiện nay khiến Ai Cập khó có thể tự bù đắp khoản thất thu từ kênh đào Suez.

Chính phủ ngày càng dựa vào các dự án nhà nước quy mô lớn và những tài sản do quân đội kiểm soát để thúc đẩy tăng trưởng, trong khi chưa chú trọng đúng mức đến các khoản đầu tư có khả năng nâng cao năng suất và sự phát triển của khu vực tư nhân. Hệ quả là nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào vốn vay và đầu tư nước ngoài.

Ít nhất trong ngắn hạn, Ai Cập chưa có nguồn thu mới đủ sức bù đắp phần doanh thu sụt giảm từ kênh đào Suez. Các chương trình cải cách kinh tế, trong đó có những biện pháp do IMF yêu cầu, cũng tiến triển chậm.

“Ai Cập có lợi ích trực tiếp trong việc thúc đẩy căng thẳng hạ nhiệt càng sớm càng tốt”, bà Voss nhận định.

Đó là lý do Cairo ủng hộ các nỗ lực hòa giải giữa Mỹ và Iran, dù không thể hiện vai trò công khai như Qatar hay Oman. Chính phủ Ai Cập muốn duy trì quan hệ với Mỹ, Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), đồng thời tránh đối đầu trực tiếp với Iran.

Viện nghiên cứu Chatham House của Anh mô tả cách tiếp cận này là một chiến lược quản trị rủi ro. Mục tiêu của Ai Cập không phải tác động đến kết quả cuộc cạnh tranh quyền lực trong khu vực, mà là hạn chế tối đa thiệt hại kinh tế đối với chính mình.

Về mặt công khai, Ai Cập thể hiện sự đoàn kết với Saudi Arabia, lên án những lời đe dọa của lực lượng Houthi và tăng cường an ninh tại kênh đào Suez. Tuy nhiên, Cairo không công khai đối đầu với Iran.

Theo ông Lukas, cách tiếp cận này xuất phát từ việc Ai Cập phụ thuộc tài chính vào các quốc gia Vùng Vịnh giàu có, đồng thời lo ngại kênh đào Suez có thể trở thành mục tiêu trong cuộc chiến.

“Tất cả các quốc gia lân cận đều muốn ổn định trật tự khu vực, bởi họ không đủ khả năng chịu đựng một cuộc khủng hoảng kéo dài”, bà Voss nhận xét với DW.

Đó cũng chính là thế khó của Ai Cập. Với Cairo, đây không chỉ là một bài toán đối ngoại. Mỗi lần căng thẳng tại Biển Đỏ leo thang, Ai Cập lại mất thêm nguồn ngoại tệ mà nước này đang rất cần. Ngược lại, mỗi bước tiến hướng tới hòa bình đều làm tăng triển vọng phục hồi kinh tế.

“Câu hỏi then chốt là liệu Houthi chỉ đe dọa ngăn tàu thuyền đi qua eo biển Bab el-Mandeb hay sẽ thực sự triển khai biện pháp phong tỏa”, ông Lukas nhận định.

Trên thực tế, Chính phủ Ai Cập có rất ít khả năng tác động đến quyết định của Houthi cũng như diễn biến chung của cuộc xung đột. Một nền hòa bình lâu dài hay giải pháp ngoại giao sẽ không được quyết định tại Cairo, mà phụ thuộc vào Washington, Tehran và nhiều khả năng là chính lực lượng Houthi.