Kế toán, nhân viên thu tiền điện, nước đối diện nguy cơ mất việc "vào tay" AI

Theo Báo cáo Lương và Thị trường lao động năm 2026 của Navigos Group, doanh nghiệp Việt Nam nhận định rõ xu hướng thu hẹp của các nhóm công việc có mức độ rủi ro cao trước làn sóng số hóa và tự động hóa. 

Nhóm bị ảnh hưởng mạnh nhất là các công việc có tính chất lặp lại, thao tác đơn giản và quy trình chuẩn hóa, bao gồm nhân viên thu tiền điện – nước tại nhà (49,2%), nhân viên nhập liệu (32,8%), nhân viên tiếp thị qua điện thoại (30,8%), và nhân viên soát vé (30%). Đây là những vị trí dễ dàng được thay thế bởi công nghệ như thanh toán trực tuyến, chatbot hoặc hệ thống tự động xác thực.

Nhóm thứ hai gồm các công việc bán chuyên môn, chịu ảnh hưởng từ sự mở rộng của công nghệ số, như giao dịch viên ngân hàng, nhân viên bán hàng tận nơi, phát báo, và công nhân làm công việc thủ công – bán thủ công. Sự phổ biến của ngân hàng số, thương mại điện tử, robot và dây chuyền tự động hóa đang làm giảm nhu cầu đối với các vị trí này.

Một nhóm khác gồm các công việc “kỹ năng nghề nghiệp” như kế toán – ghi sổ – tính lương, biên/phiên dịch, hay thiết kế đồ họa cũng xuất hiện trong danh sách có nguy cơ suy giảm.

Điều này cho thấy ảnh hưởng của AI đã mở rộng sang cả những lĩnh vực có yếu tố chuyên môn, đặc biệt với sự phát triển của AI tạo sinh, phần mềm tự động hóa tài chính và các công cụ dịch thuật chất lượng cao. Các kết quả trên phản ánh rằng công việc mang tính lặp lại, hành chính hoặc thủ công đang đứng trước nguy cơ thu hẹp đáng kể trong 3 – 5 năm tới.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với người lao động trong việc chủ động cập nhật tư duy số, nâng cấp kỹ năng và chuyển dịch sang những vị trí có giá trị gia tăng cao hơn để duy trì năng lực cạnh tranh trong thị trường lao động tương lai.

Mặc dù vậy, dữ liệu khảo sát về thái độ của lực lượng lao động đối với AI và tự động hóa cũng cho thấy những góc nhìn tích cực. Người lao động bày tỏ sự lạc quan song hành cùng những nỗi lo khi AI được áp dụng rộng rãi trong công việc.

Hơn một nửa người lao động (56,42%) tin rằng AI sẽ hỗ trợ họ làm việc hiệu quả hơn thông qua tự động hóa các tác vụ lặp lại, tối ưu hóa thời gian và cải thiện chất lượng đầu ra.

AI ngày càng được nhìn nhận như một “đòn bẩy năng lực” , hỗ trợ từ phân tích dữ liệu, sáng tạo nội dung đến ra quyết định, thay vì là yếu tố cạnh tranh trực tiếp. Đáng chú ý, 5,77% người được khảo sát thậm chí xem AI là cơ hội cho sự hình thành của các nhóm nghề nghiệp mới trong tương lai.

Tuy nhiên, tâm lý thận trọng vẫn hiện hữu ở một bộ phận đáng kể của lực lượng lao động. Khoảng 34,95% người lao động bày tỏ lo ngại, trong đó 23,9% lo ngại ở mức độ vừa phải và 11,05% lo sợ nguy cơ bị thay thế.

Những quan ngại này chủ yếu bắt nguồn từ khoảng cách kỹ năng, khi nhiều người chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và năng lực làm việc với AI, cũng như lo ngại năng lực hiện tại không còn phù hợp hoặc thuộc nhóm ngành dễ bị tự động hóa cao. Sự thiếu hụt kỹ năng AI chuyên sâu, cùng với tốc độ phát triển của công nghệ, tạo ra tâm lý e dè trước các thay đổi lớn về nghề nghiệp.

Tại Việt Nam, theo khảo sát của Microsoft (2024), 88% lao động tri thức đã sử dụng AI tạo sinh (Generative AI) trong công việc, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 75%. Việc ứng dụng tập trung chủ yếu ở các lĩnh vực marketing, bán hàng, phát triển sản phẩm và công nghệ thông tin - nơi yêu cầu về năng suất và tốc độ đổi mới ngày càng cao.

Tuy nhiên, phần lớn người dùng vẫn thiếu kỹ năng sử dụng AI nâng cao, dẫn đến nhu cầu cấp thiết về đào tạo, hướng dẫn và xây dựng tư duy AI để tận dụng tối đa tiềm năng công nghệ.

Bức tranh toàn cảnh về thái độ của người lao động Việt Nam về AI phản ánh một cách tiếp cận khá thực tế và cân bằng. Đa số tin rằng AI là công cụ chiến lược giúp gia tăng năng suất và tạo ra giá trị mới, trong khi một bộ phận khác vẫn giữ sự thận trọng nhất định do khoảng cách kỹ năng và rủi ro tái cấu trúc nghề nghiệp.

Báo cáo Thị trường việc làm Việt Nam trong bối cảnh mới do Việc Làm 24h phối hợp cùng Cốc Cốc Research thực hiện, sử dụng khảo sát online thực hiện vào 12/2025 trên nền tảng Cốc Cốc, với hơn 1.000 ứng viên và nhà tuyển dụng trên toàn quốc, cũng cho thấy 36% người lao động giữ tâm thế tích cực, coi AI là cơ hội phát triển. Ngược lại, 64% xuất hiện nhiều dạng lo lắng, trong đó nổi bật nhất là nỗi lo công việc trở nên “phi con người” và giảm tương tác.

Tại các công ty, báo cáo ghi nhận phần lớn nhân viên hiện đang dùng AI khi làm việc, dù công ty có khuyến khích hay chưa có quy định cụ thể. Bên cạnh đó, khoảng 10% “lén” dùng AI dù bị hạn chế, 3% bị bắt buộc sử dụng nhưng không thấy hiệu quả, và 5% hoàn toàn không dùng AI.

Mặc dù vậy, số đông nhân viên cho rằng không nên giao cho AI các nhiệm vụ nhạy cảm liên quan đến giải quyết xung đột, quyết định chiến lược và đánh giá năng lực, trong khi các công việc sáng tạo hay viết văn bản ít bị hạn chế hơn.

Dưới góc nhìn của nhà tuyển dụng, khảo sát ghi nhận hơn một nửa đã và đang tỏ thái độ ủng hộ người lao động sử dụng AI, một nửa trong số đó cho biết nhân viên sẽ được cung cấp tài khoản bản quyền để sử dụng. Chỉ số ít công ty còn dè chừng nhân viên sử dụng AI do lo ngại về bảo mật dữ liệu.