Hoạt động phong tỏa của Mỹ cùng lượng dầu dự trữ trên biển ngày càng giảm đang siết chặt nguồn thu xuất khẩu quan trọng nhất của Iran…

Nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ của Iran đang cạn dần khi Mỹ siết chặt phong tỏa các hải cảng của nước này. Trong khi đó, lượng dầu dự trữ của Iran trên các tàu bên ngoài vòng phong tỏa để cung cấp cho Trung Quốc cũng nhanh chóng vơi đi, đẩy nền kinh tế Iran lún sâu hơn vào khủng hoảng.

LƯỢNG DẦU DỰ TRỮ TRÊN BIỂN SẮP CẠN

Theo công ty theo dõi tàu biển Kpler, không có lô dầu thô nào của Iran vượt qua vòng phong tỏa kể từ khi Hải quân Mỹ tái áp dụng biện pháp này vào giữa tháng 7. Tehran vẫn đưa một lượng nhỏ dầu lên tàu, nhưng số dầu đó mắc kẹt bên trong Vịnh Ba Tư.

Lượng dầu Iran đã được đưa lên các tàu bên ngoài vòng phong tỏa - vốn là nguồn hàng vẫn mang lại doanh thu cho Tehran - đã giảm từ khoảng 90 triệu thùng vào giữa tháng 7 xuống còn 29 triệu thùng.

Sau hơn 6 tháng chiến tranh, hoạt động xuất khẩu dầu bị siết chặt đang khiến Tehran mất dần nguồn ngoại tệ quan trọng, giữa lúc đồng rial lao dốc và lạm phát tăng vọt, khiến tình trạng khủng hoảng của nền kinh tế thêm trầm trọng.

Theo tờ báo Wall Street Journal, đây cũng là phép thử đối với tính toán của Washington rằng sức ép kinh tế gia tăng sẽ buộc Iran nhượng bộ. Tuy nhiên, các quan chức và nhà phân tích Vùng Vịnh cảnh báo chiến dịch này có thể khiến Tehran đáp trả mạnh hơn.

Nguồn thu từ dầu mỏ thường đóng góp khoảng 1/3 ngân sách chính phủ Iran, đồng thời trực tiếp hỗ trợ tài chính cho lực lượng quân sự nước này. Theo Bộ Tài chính Mỹ, các lực lượng vũ trang Iran, trong đó có Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), sử dụng các công ty riêng và mạng lưới “đội tàu bóng tối” để bán dầu thô, lấy tiền bổ sung cho ngân sách hoạt động.

Dữ liệu của Kpler cho thấy trong tháng 8, Iran chỉ đưa lên các tàu bên trong Vịnh Ba Tư trung bình 255.000 thùng dầu mỗi ngày, thấp hơn 85% so với mức trung bình trong giai đoạn tháng 2-4. Số dầu này vẫn mắc kẹt phía trong vòng phong tỏa của Mỹ và chưa thể đến tay người mua.

Nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt chiến tranh đã giúp Mỹ và Iran đạt được một biên bản ghi nhớ vào giữa tháng 6. Theo đó, vòng phong tỏa được tạm dừng trong vài tuần, tạo điều kiện cho Tehran đưa một lượng lớn dầu ra ngoài để giao cho khách hàng sau đó. Iran hiện vẫn sống nhờ khoản thu từ số dầu này.

“Việc bán dầu và giao hàng cho khách được thực hiện tại những địa điểm cách Vịnh Ba Tư và biển Oman hàng nghìn km”, Bộ trưởng Dầu mỏ Iran Mohsen Paknejad cho biết hôm thứ Sáu tuần trước (4/9).

Tuy nhiên, nguồn thu tạm thời này cũng sắp cạn. Kpler ước tính nếu tiếp tục giao khoảng 1 triệu thùng/ngày, chủ yếu cho Trung Quốc, Iran sẽ dùng hết lượng dầu dự trữ trên biển vào giữa tháng 10. Tehran vẫn có thể tiếp tục thu tiền từ những lô dầu đã giao trước đó. Tuy nhiên, nguồn thu này nhiều khả năng cũng sẽ cạn vào giữa tháng 12.

Ngay cả việc thu các khoản tiền này cũng có thể trở nên khó khăn hơn. Các biện pháp trừng phạt trong chiến dịch gây sức ép kinh tế mới của Washington đang nhắm vào những ngân hàng và kênh tài chính hỗ trợ giao dịch của Iran.

Lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ còn buộc Iran phải giảm sản lượng dầu. Theo ông Homayoun Falakshahi, trưởng bộ phận phân tích dầu thô tại Kpler, lượng dầu tồn kho trong nước chỉ tăng nhẹ, cho thấy Tehran đã hạ sản lượng xuống gần bằng mức tiêu thụ nội địa.

Diễn biến này đúng như dự báo của các nhà phân tích khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa lần đầu vào giữa tháng 4. Họ cho rằng nếu không thể xuất khẩu dầu, Iran sẽ phải giảm sản lượng để tránh các kho chứa bị lấp đầy.

Vận chuyển bằng xe tải hoặc đường sắt chỉ có thể giải quyết một phần rất nhỏ lượng dầu không xuất khẩu được bằng đường biển. Iran cũng không có đủ toa tàu chuyên dụng để chở dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ.

Theo ông Falakshahi, Iran chỉ có thể vận chuyển tối đa 40.000 thùng dầu mỗi ngày bằng xe tải, bằng một phần rất nhỏ so với mức xuất khẩu gần 2 triệu thùng/ngày trước chiến tranh.

Sức ép còn lan sang ngành hóa dầu, nguồn thu ngoại tệ lớn thứ hai của Iran sau dầu mỏ. Ngành này cũng phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu bằng đường biển. Kpler ước tính trong tháng 8, lượng sản phẩm hóa dầu được đưa lên tàu đã giảm khoảng 2/3 so với đầu năm 2026.

Trái lại, các quốc gia sản xuất dầu khác tại vùng Vịnh vẫn duy trì được lượng xuất khẩu đáng kể bất chấp xung đột. Mỹ hộ tống các đoàn tàu qua eo biển Hormuz, trong khi Saudi Arabia và UAE tăng vận chuyển dầu qua những đường ống không đi qua eo biển này.

KHỦNG HOẢNG KINH TẾ LEO THANG

Xuất khẩu bị đình trệ đang khiến khủng hoảng kinh tế Iran thêm nghiêm trọng. Theo số liệu chính thức, mặt bằng giá tại nước này hiện cao hơn trên 80% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Iran sẽ suy giảm 5,4% trong năm nay, mức giảm mạnh nhất kể từ thập niên 1980.

Nguồn thu xuất khẩu sụt giảm khiến Tehran thiếu ngoại tệ để hỗ trợ đồng rial và thanh toán hàng nhập khẩu, trong đó có nguyên liệu thô phục vụ sản xuất. Đồng rial suy yếu làm chi phí nhập khẩu tăng, từ đó tiếp tục đẩy lạm phát lên cao.

Theo ông Hamad Hussain, nhà kinh tế tại Capital Economics, đồng rial đã mất gần 15% giá trị so với USD kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố chiến dịch gây sức ép kinh tế mới vào tháng 8.

Hoạt động thương mại của Iran chưa dừng hoàn toàn. Theo truyền thông nước này, Tehran đã xuất khẩu gần 15 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ từ giữa tháng 3 đến giữa tháng 8, dù kim ngạch thấp hơn cùng kỳ năm ngoái.

Vào tháng trước, UAE tuyên bố đình chỉ các giao dịch tài chính và kinh tế với Iran. Kể từ đó, hoạt động thương mại chính thức qua UAE, một cửa ngõ quan trọng của Iran, gần như ngừng lại. Tuy nhiên, một số giao dịch vẫn được thực hiện thông qua các công ty bình phong. Hoạt động giao thương cũng đang chuyển sang các tuyến qua Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Oman và Pakistan, nhưng điều này làm tăng cả thời gian lẫn chi phí.

Tuy nhiên, giới chức và các nhà phân tích tại Vùng Vịnh cho rằng chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy sức ép kinh tế sẽ buộc Tehran nhượng bộ. Giới chức Saudi Arabia cho biết Iran còn tăng cường cung cấp vũ khí, nhân lực và thông tin tình báo cho lực lượng Houthi ở Yemen. Sự hỗ trợ này làm gia tăng nguy cơ đối với tàu thuyền và cơ sở hạ tầng của Saudi Arabia, đồng thời đe dọa hoạt động hàng hải qua eo biển Bab el-Mandeb trên Biển Đỏ.

“Chiến dịch của Mỹ sẽ ảnh hưởng đáng kể đến các gia đình bình thường ở Iran. Nhưng liệu sức ép đó có buộc Iran nhượng bộ trên bàn đàm phán hay không? Tôi hoài nghi điều đó. Những bằng chứng hiện có cho thấy chính quyền Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục chống lại sức ép”, bà Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Đối ngoại châu Âu, nhận xét.