Trung Quốc đang đẩy mạnh tham vọng dẫn dắt cuộc đua AI toàn cầu bằng chiến lược mã nguồn mở và quản trị bao trùm. Khi khoảng cách công nghệ với Mỹ ngày càng thu hẹp, Bắc Kinh cũng tăng tốc mở rộng ảnh hưởng của hệ sinh thái AI tới các quốc gia đang phát triển...

Tại Hội nghị Trí tuệ nhân tạo Thế giới (World Artificial Intelligence Conference - WAIC) diễn ra ở Thượng Hải cuối tuần qua, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã gửi đi thông điệp được giới quan sát đánh giá là lời khẳng định tham vọng của Bắc Kinh trong việc trở thành một trong những quốc gia dẫn dắt quá trình xây dựng các quy tắc quản trị AI toàn cầu.

Trong bài phát biểu khai mạc, ông Tập nhấn mạnh AI không nên bị kiểm soát bởi một quốc gia duy nhất, đồng thời chỉ trích việc "mở rộng quá mức khái niệm an ninh quốc gia" - phát biểu được cho là nhằm phản đối các biện pháp kiểm soát công nghệ mà Mỹ đang áp dụng đối với Trung Quốc.

Mặc dù không trực tiếp nhắc đến Washington, thông điệp mà Bắc Kinh muốn truyền tải rất rõ ràng: Trung Quốc mong muốn xây dựng một trật tự AI mới dựa trên các nguyên tắc "mã nguồn mở", "AI bao trùm" và hợp tác quốc tế, thay vì mô hình công nghệ mang tính độc quyền.

Theo ông Rogier Creemers, Phó giáo sư tại Đại học Leiden (Hà Lan), chuyên gia về chính sách công nghệ số của Trung Quốc, WAIC năm nay cho thấy AI đã trở thành một ưu tiên chiến lược trong chính sách phát triển quốc gia của Bắc Kinh.

Không chỉ muốn cạnh tranh trực diện với Mỹ trong phát triển các mô hình AI tiên tiến, Trung Quốc còn đặt mục tiêu thúc đẩy công nghiệp hóa dựa trên AI và xây dựng mạng lưới đối tác rộng lớn tại các quốc gia thuộc Nam bán cầu (Global South).

TRUNG QUỐC THU HẸP KHOẢNG CÁCH CÔNG NGHỆ VỚI MỸ

Sau nhiều năm bị đánh giá tụt hậu so với Mỹ trong lĩnh vực AI, Trung Quốc đang cho thấy tốc độ bắt kịp nhanh hơn dự kiến.

Theo ông Paul Triolo, Phó Chủ tịch cấp cao phụ trách Trung Quốc và chính sách công nghệ tại DGA-Albright Stonebridge Group, các doanh nghiệp AI của Trung Quốc đã duy trì được khả năng cạnh tranh trên quy mô toàn cầu bằng cách phát triển các mô hình open-weight ngay cả trong điều kiện nguồn chip AI tiên tiến vẫn bị hạn chế bởi các lệnh cấm vận của Mỹ.

Không chỉ cải thiện năng lực nghiên cứu, Trung Quốc còn được đánh giá đang triển khai AI trong doanh nghiệp với tốc độ nhanh hơn Mỹ. Các chuyên gia cho rằng việc người tiêu dùng Trung Quốc ít lo ngại hơn về AI so với người dân Mỹ đã góp phần thúc đẩy tốc độ phổ cập công nghệ mới trong đời sống cũng như sản xuất.

Đầu năm nay, truyền thông nhà nước Trung Quốc tuyên bố khoảng cách về hiệu năng giữa các mô hình AI của Trung Quốc và Mỹ "về cơ bản đã biến mất". Nhận định này nhận được sự đồng tình nhất định từ nhiều chuyên gia quốc tế. Những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như GLM-5.2 hay Kimi K3 được cho là đã đạt kết quả rất sát với các đối thủ Mỹ trong nhiều bài kiểm tra chuẩn quốc tế. Đối với đa số ứng dụng thương mại, các mô hình AI của Trung Quốc hiện không chỉ đáp ứng tốt yêu cầu xử lý mà còn có chi phí triển khai thấp hơn đáng kể.

Tuy vậy, Mỹ vẫn duy trì lợi thế ở phân khúc AI cao cấp. Các mô hình độc quyền của OpenAI, Anthropic hay Google vẫn được đánh giá vượt trội về khả năng mở rộng quy mô, tính ổn định và các tiêu chuẩn bảo mật, những yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các ứng dụng doanh nghiệp quy mô lớn.

Khoảng cách giữa hai nước vì thế không còn nằm ở khả năng phát triển mô hình AI cơ bản mà đang chuyển dần sang cuộc cạnh tranh về hạ tầng điện toán, hệ sinh thái ứng dụng và năng lực thương mại hóa.

LỆNH KIỂM SOÁT CỦA MỸ VÀ CHIẾN LƯỢC AI MÃ NGUỒN MỞ CỦA TRUNG QUỐC

Từ đầu năm 2025, Mỹ mở rộng hàng loạt biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với công nghệ AI thông qua khuôn khổ Framework for Artificial Intelligence Diffusion, bao gồm chip AI tiên tiến, trọng số mô hình AI và quyền tiếp cận các trung tâm điện toán quy mô lớn.

Washington đồng thời tiếp tục siết chặt xuất khẩu thiết bị sản xuất bán dẫn và chip cao cấp sang Trung Quốc. Theo bà Laila Khawaja, Giám đốc nghiên cứu của Gavekal Research, các biện pháp này đã tạo ra tác động nhất định đối với ngành bán dẫn Trung Quốc, đặc biệt là khả năng sản xuất chip nội địa với quy mô lớn và chi phí cạnh tranh.

Tuy nhiên, hiệu quả của các biện pháp kiểm soát đối với AI lại không hoàn toàn như kỳ vọng. Một lượng đáng kể chip AI vẫn được đưa vào Trung Quốc thông qua các kênh trung gian hoặc thị trường xám. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc vẫn tiếp cận được năng lực điện toán AI thông qua các nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây ở nước ngoài.

Theo ông Triolo, những gì diễn ra trong hai năm qua cho thấy chiến lược làm chậm sự phát triển AI của Trung Quốc chỉ đạt hiệu quả hạn chế, trong khi lại tạo ra không ít tác động ngược đối với chính các doanh nghiệp Mỹ.

Các công ty công nghệ Mỹ phải đối mặt với chi phí nghiên cứu - phát triển gia tăng, gián đoạn chuỗi cung ứng và những khó khăn liên quan đến nguồn cung nguyên liệu chiến lược như đất hiếm.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc lựa chọn một hướng đi khác. Tại WAIC, Chủ tịch Tập Cận Bình nhiều lần nhấn mạnh việc khuyến khích phát triển AI mã nguồn mở. Truyền thông Trung Quốc cũng liên tục khẳng định nước này không theo đuổi chính sách "phong tỏa công nghệ".

Phần lớn các mô hình AI hàng đầu của Trung Quốc hiện được phát triển theo hướng open-weight, trong đó các sản phẩm như DeepSeek, GLM 5.2 của Zhipu hay Kimi K3 đều được phát hành theo giấy phép MIT, cho phép người dùng tải xuống, sửa đổi, triển khai và thương mại hóa.

Theo ông Creemers, dù các mô hình AI của Trung Quốc chưa thực sự mở hoàn toàn về mã nguồn, nhưng mức độ cởi mở về trọng số đã đủ để tạo lợi thế đáng kể trong việc mở rộng thị trường quốc tế. Bắc Kinh kỳ vọng các quốc gia đang phát triển sẽ lựa chọn hệ sinh thái AI của Trung Quốc nhờ chi phí thấp, khả năng tùy biến cao và ít rào cản tiếp cận hơn so với các nền tảng nguồn đóng của Mỹ.

CUỘC ĐUA AI CHUYỂN SANG CẠNH TRANH VỀ HỆ SINH THÁI TOÀN CẦU

Một trong những điểm nhấn của WAIC năm nay là việc Chủ tịch Tập Cận Bình công bố Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới (WAICO) do Trung Quốc khởi xướng hiện đã thu hút 29 quốc gia thành viên. Theo Bắc Kinh, đây là một cột mốc quan trọng trong lịch sử phát triển AI, đồng thời phản ánh mong muốn của các nước Nam bán cầu về việc có tiếng nói lớn hơn trong quản trị AI toàn cầu. WAICO được xem là đối trọng với sáng kiến Pax Silica do Mỹ thúc đẩy nhằm củng cố chuỗi cung ứng AI và khoáng sản chiến lược trên phạm vi quốc tế.

Theo ông Triolo, cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ không chỉ dừng lại ở việc ai sở hữu mô hình AI mạnh hơn, mà sẽ phụ thuộc vào việc các quốc gia đang phát triển lựa chọn hệ sinh thái công nghệ nào. Trong cuộc đua này, Trung Quốc có lợi thế đáng kể nhờ chi phí thấp và hạ tầng số rộng lớn mà các doanh nghiệp như Huawei đã xây dựng tại nhiều nền kinh tế mới nổi trong hơn một thập kỷ qua.

Các chuyên gia dự báo Mỹ sẽ tiếp tục giữ vị trí dẫn đầu về thiết kế chip AI và năng lực điện toán quy mô lớn, trong khi Trung Quốc có nhiều cơ hội vượt lên trong đổi mới mô hình AI cũng như phổ cập công nghệ tới doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn phải đối mặt với hai thách thức lớn. Thứ nhất là mức độ tin cậy còn hạn chế từ các nền kinh tế phát triển, đặc biệt tại châu Âu và Bắc Mỹ. Thứ hai là các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ vẫn khiến doanh nghiệp Trung Quốc thiếu hụt nguồn chip AI tiên tiến, làm giảm khả năng mở rộng nhanh năng lực tính toán để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng.

Dù vậy, theo ông Rogier Creemers, sự nổi lên của AI Trung Quốc phản ánh một bước chuyển lớn của lịch sử công nghệ toàn cầu. "Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, thế giới đang chứng kiến sự xuất hiện của một siêu cường công nghệ không thuộc phương Tây", ông nhận định.

Theo chuyên gia này, tương lai sẽ không còn được định hình bởi một hệ sinh thái công nghệ thống nhất trên phạm vi toàn cầu, mà sẽ là mạng lưới gồm nhiều hệ sinh thái công nghệ đan xen, cạnh tranh và cùng tồn tại. Đây cũng có thể là đặc trưng nổi bật của kỷ nguyên AI trong những năm tới.