Ngày thứ Năm (25/6), Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã tạm dừng hoạt động hộ tống tàu qua eo biển Hormuz, sau khi một tàu báo cáo bị tấn công gần Oman. Điều này làm dấy lên lo ngại mới về thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt chiến tranh Iran...

Cùng ngày, ít nhất 4 tàu chở dầu đã phải quay đầu khi tìm cách rời vùng Vịnh qua eo biển Hormuz. Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh Iran phản đối tuyến hàng hải an toàn do IMO đề xuất để đưa các tàu mắc kẹt ra khỏi khu vực.

Theo Cơ quan Hoạt động Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO), tàu hàng bị tấn công báo cáo đã bị một vật thể phóng trúng khi đang ở gần Oman. Vụ việc xảy ra chỉ vài giờ sau khi Tehran cảnh báo các tàu không đi theo những tuyến thủy chưa được Iran phê duyệt.

Hai nguồn tin là quan chức Mỹ nói với hãng tin Reuters rằng Iran đã tấn công con tàu. Trong khi đó, Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư của Iran, đơn vị được Tehran lập ra hồi tháng 5 để quản lý việc tàu thuyền qua eo biển Hormuz, cho biết những tàu đi ngoài các tuyến do Iran quy định sẽ không được bảo đảm an toàn.

4 nguồn tin của Reuters xác định con tàu bị tấn công là Ever Lovely, mang cờ Singapore. Tàu này nhiều khả năng đã bị thiết bị bay không người lái nhắm mục tiêu.

Chính phủ Mỹ hiện chưa đưa ra phản ứng. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo rằng nếu Iran không tuân thủ thỏa thuận nhằm chấm dứt chiến tranh và mở lại eo biển Hormuz, Mỹ nhiều khả năng sẽ nối lại tấn công Iran.

Vụ việc gần Oman nhiều khả năng sẽ khiến vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz tiếp tục gây chú ý lớn. Câu hỏi đặt ra là Iran sẽ có quyền kiểm soát thực tế đến đâu đối với tuyến hàng hải chiến lược này trong thời gian tới. Trước xung đột, eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng tiêu thụ trên thế giới.

Trước khi xảy ra vụ tấn công, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio có chuyến công du tại vùng Vịnh nhằm trấn an các nước về thỏa thuận tạm thời với Iran. Ông nói với các phóng viên rằng nếu Iran đe dọa hoặc chặn tàu tại eo biển Hormuz, “khi đó chúng ta sẽ có vấn đề”.

Tuy nhiên, Iran vẫn phát tín hiệu rằng nước này sẽ tiếp tục tìm cách khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz.

Trước đó, hôm thứ Ba (23/6), IMO cho biết sau khi “thảo luận với tất cả các bên”, tổ chức này đã thiết lập một hành lang an toàn men theo bờ biển Oman. Tuyến hàng hải này nhằm giúp các tàu và thủy thủ bị mắc kẹt trong vùng Vịnh hơn 100 ngày qua có thể rời khỏi khu vực an toàn.

Tuy nhiên, trong ngày thứ Năm, các tàu Blue Star I, SG Pegasus, Azumasan và Omega Trader đã không đi theo tuyến an toàn do IMO đề xuất mà quay đầu hoặc đổi hướng.

Các nhà phân tích cho rằng động thái này nhiều khả năng xuất phát từ yêu cầu của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Trước đó, IRGC tuyên bố mọi tuyến đường không do Tehran chỉ định đều “không được chấp nhận và hoàn toàn nguy hiểm”.

Iran đã đồng ý mở lại eo biển Hormuz theo thỏa thuận hòa bình tạm thời với Mỹ - thỏa thuận mở ra 60 ngày để hai bên tiếp tục đàm phán về các vấn đề then chốt như chương trình hạt nhân của Tehran. Tuy nhiên, hoạt động hàng hải tại khu vực này vẫn chưa trở lại bình thường. Lưu lượng tàu qua eo biển hiện thấp hơn nhiều so với mức khoảng 135 tàu mỗi ngày trước xung đột.

Trong thời gian xảy ra xung đột, Tehran yêu cầu các tàu đi theo tuyến dọc bờ biển Iran ở phía Bắc eo biển Hormuz. Vì vậy, việc IMO đề xuất một tuyến an toàn khác, men theo bờ biển Oman ở phía Nam eo biển, đã vấp phải phản ứng từ Iran.

“Một số cơ quan đã công bố tuyến hàng hải mới cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz mà không thông báo hoặc phối hợp với nước Cộng hòa Hồi giáo Iran”, IRGC nói trong một tuyên bố.

Tehran đang tìm cách thiết lập cơ chế kiểm soát riêng đối với eo biển Hormuz. Theo cơ chế này, các tàu muốn đi qua khu vực phải xin giấy phép từ Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư. Tehran cũng cho biết sau giai đoạn ngừng bắn 60 ngày, nước này sẽ bắt đầu thu phí bảo hiểm đối với các tàu đi qua tuyến hàng hải này.

Ông Martin Kelly, Giám đốc tư vấn tại EOS Risk Group, cho rằng IRGC nhiều khả năng không hài lòng với Oman. Lý do là Muscat đã chấp thuận tuyến thủy do IMO đề xuất, men theo bờ biển Oman. Động thái này được xem là dấu hiệu cho thấy Oman không đứng về phía Iran trong vấn đề kiểm soát tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz.

Theo ông Kelly, hướng dẫn của IMO là “dấu hiệu rõ ràng” cho thấy Oman không muốn đứng về phía Iran trong việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Theo dữ liệu từ công ty dữ liệu hàng hải Windward, trong số các tàu rời vùng Vịnh qua eo biển Hormuz ngày 24/6, 15 tàu đi theo tuyến phía Iran, trong khi 26 tàu đi theo tuyến phía Oman.

Ngày 25/6, công ty dữ liệu hàng hải Ambrey cho biết một tàu chở dầu mang cờ Panama đã bị “yêu cầu đổi hướng” khi đi qua eo biển Hormuz trên hành trình tới Pakistan. Theo Ambrey, IRGC yêu cầu tàu này chuyển sang tuyến mà lực lượng này ưu tiên, ở phía Bắc đảo Larak, đồng thời yêu cầu tàu “dừng tại đây và chờ cấp phép”.

Ambrey không nêu tên con tàu. Theo công ty này, tàu được cảnh báo rằng tàu đang nằm trong tầm bắn của tên lửa Iran và có thể bị khai hỏa.

“Những cảnh báo này cho thấy tình hình tại eo biển Hormuz vẫn rất bất ổn và mong manh. Diễn biến này cũng có thể làm suy yếu niềm tin vừa mới hình thành của các chủ tàu và doanh nghiệp bảo hiểm hàng hải vào mức độ an toàn khi đi qua khu vực”, bà Michelle Wiese Bockmann, nhà phân tích tại Windward, nhận định với tờ báo Financial Times.