Các đô thị trước áp lực giảm phát thải, chuyển đổi xanh

Theo các chuyên gia, đô thị và quá trình đô thị hóa đang và sẽ tiếp tục trở thành nguồn phát thải lớn trên thế giới. Khu vực đô thị chiếm chưa tới một phần ba diện tích bề mặt Trái đất nhưng lại đóng góp khoảng 70% lượng khí nhà kính toàn cầu.

Riêng nhóm các siêu đô thị lớn nhất thế giới đóng góp tới khoảng 18% lượng phát thải carbon toàn cầu, cho thấy mức độ tập trung phát thải cực kỳ cao tại các trung tâm kinh tế - công nghiệp và dân cư lớn.

NHỮNG NGUỒN PHÁT THẢI CHÍNH TẠI CÁC ĐÔ THỊ 

Trên thực tế, nhiều thành phố lớn trên thế giới có mức phát thải lên tới hàng trăm triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm. Trong đó, Seoul (Hàn Quốc) phát thải khoảng 142 triệu tấn CO2tđ, Houston (Mỹ) khoảng 150 triệu tấn, New York (Mỹ) khoảng 160 triệu tấn, Tokyo (Nhật Bản) khoảng 250 triệu tấn và Thượng Hải (Trung Quốc) là một trong những đô thị phát thải lớn nhất với khoảng 275 triệu tấn CO2tđ. Những con số này phản ánh sức ép lớn từ nhu cầu năng lượng, giao thông, sản xuất công nghiệp và sinh hoạt đô thị.

Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cũng kéo theo mức phát thải tăng. Theo ước tính đến năm 2030, dân số Việt Nam có thể đạt khoảng 105 triệu người, trong đó khoảng 50 triệu người sống tại đô thị với tỷ lệ đô thị hóa dự kiến đạt trên 50%.

Hiện nay, các đô thị tại Việt Nam đóng góp khoảng 45 - 50% tổng phát thải khí nhà kính quốc gia, trở thành khu vực trọng điểm cần kiểm soát phát thải trong tiến trình thực hiện mục tiêu Net Zero. Trong số đó, TP.Hồ Chí Minh là đô thị phát thải lớn nhất cả nước với 57,6 triệu tấn CO2tđ chiếm 23,3%, do tập trung dân số đông, hoạt động kinh tế- dịch vụ- công nghiệp quy mô lớn, nhu cầu năng lượng và giao thông ở mức rất cao.

Các đô thị lớn khác như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng… cũng đang chứng kiến mức phát thải gia tăng song song với mở rộng không gian đô thị, gia tăng phương tiện giao thông cá nhân và nhu cầu tiêu thụ năng lượng.

Theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, các nguồn phát thải khí nhà kính chính tại các đô thị là năng lượng, giao thông, công nghiệp và xây dựng và chất thải rắn.

Trong số đó, ở lĩnh vực năng lượng, tiêu thụ điện, nhiệt và nhiên liệu cho nhà ở, thương mại, dịch vụ, chiếm phần lớn. Với giao thông, các phương tiện cá nhân chiếm tỷ lệ lớn, trên 30% tổng phát thải khí nhà kính ở nhiều thành phố.

Riêng với chất thải rắn, bãi chôn lấp và rác thải hữu cơ sinh ra CH4, chiếm tỷ lệ đáng kể trong phát thải khí nhà kính đô thị. Đáng chú ý việc quản lý rác còn hạn chế (đốt, chôn lấp) làm tăng phát thải metan (CH4)…

Theo các chuyên gia, nếu không được kiểm soát hiệu quả, phát thải đô thị sẽ tiếp tục gia tăng và trở thành rào cản lớn đối với mục tiêu khí hậu toàn cầu. Dù vậy, nếu các thành phố chuyển đổi thành công sang mô hình phát triển xanh và carbon thấp, đây sẽ là “đòn bẩy” quan trọng giúp thế giới tiến gần hơn tới mục tiêu chống biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, cùng với tỷ lệ đô thị hóa tăng nhanh, các thành phố lớn như Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều chương trình giảm phát thải, cải thiện chất lượng môi trường, hướng đến phát triển bền vững.

NĂNG LỰC CẠNH TRANH VÀ TĂNG TRƯỞNG DÀI HẠN CỦA ĐÔ THỊ, DOANH NGHIỆP TRONG KỶ NGUYÊN XANH

Trong phân tích của mình, ông Nguyễn Sỹ Linh chỉ ra 6 lĩnh vực trọng tâm giúp giảm phát thải đô thị. Trước hết là phát triển hệ thống giao thông xanh- một trong những giải pháp ưu tiên. Việc phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại, thông minh và thân thiện môi trường như metro, BRT, xe buýt điện, cùng với hệ thống kết nối thuận tiện sẽ giúp giảm đáng kể phụ thuộc vào phương tiện cá nhân- một trong những nguồn phát thải lớn tại đô thị.

Bên cạnh đó, khuyến khích sử dụng xe điện, xe đạp, phát triển không gian đi bộ và áp dụng các biện pháp hạn chế xe cá nhân tại khu trung tâm sẽ góp phần giảm ùn tắc, giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và cải thiện chất lượng không khí.

Ông cũng nhấn mạnh việc áp dụng tiêu chuẩn công trình xanh, tăng cường sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng, cải tạo các tòa nhà cũ, cùng với phát triển năng lượng tái tạo như điện mặt trời mái nhà, hệ thống quản lý năng lượng thông minh sẽ giúp cắt giảm đáng kể lượng điện tiêu thụ trong khu dân cư, thương mại và dịch vụ- lĩnh vực chiếm tỷ trọng phát thải lớn.

Về quy hoạch đô thị theo hướng phát thải thấp, gồm phát triển đô thị nén, hạn chế mở rộng tràn lan; tích hợp mục tiêu giảm phát thải vào quy hoạch không gian; tăng diện tích cây xanh, mặt nước; đồng thời tính toán yếu tố rủi ro khí hậu như ngập lụt, nắng nóng, nước biển dâng ngay từ khâu lập quy hoạch. Cách tiếp cận này không chỉ giảm phát thải mà còn tăng khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai và biến đổi khí hậu.

Cũng theo ông Linh, việc giảm phụ thuộc vào chôn lấp, tăng cường phân loại tại nguồn, tái chế, tái sử dụng, xử lý rác bằng công nghệ hiện đại sẽ giúp hạn chế phát thải khí mê-tan. Phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn đô thị là giải pháp bền vững, vừa giảm phát thải, vừa tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý đô thị đang trở thành xu hướng tất yếu. Các hệ thống dữ liệu đô thị thông minh, Internet vạn vật (IoT), cảm biến môi trường, trung tâm điều hành đô thị thông minh (IOC) giúp giám sát giao thông, năng lượng, chất lượng không khí theo thời gian thực, từ đó tối ưu hóa vận hành và giảm phát thải hiệu quả hơn.

Tăng trưởng xanh, Net Zero, thành phố thông minh, phát thải thấp và chống chịu với rủi ro khí hậu là xu thế, yêu cầu phát triển bền vững đô thị trên toàn thế giới. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các bên liên quan từ Quy hoạch, Chiến lược tăng trưởng đến Công nghệ- Đổi mới sáng tạo... Theo TS Linh, thành phố thông minh, phát thải thấp và chống chịu với rủi ro khi hậu sẽ góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững đất nước, mục tiêu tăng trưởng xanh và mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Tại Hội nghị Thành phố thông minh Việt Nam- Châu Á năm 2025 diễn ra mới đây, các chuyên gia khẳng định Net Zero không chỉ là mục tiêu môi trường, mà là bài toán quản trị gắn với năng lực cạnh tranh và tăng trưởng dài hạn của đô thị và doanh nghiệp trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh.

Chia sẻ điều này, ông Nguyễn Tuấn Anh, Giám đốc Tư vấn Chuyển đổi số và Phát triển bền vững FPT Digital, Tập đoàn FPT nhấn mạnh rằng các đô thị đang là tâm điểm của bài toán phát thải toàn cầu và giữ vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa mục tiêu Net Zero.

Làm rõ những ưu tiên hành động giúp các đô thị đạt mức cắt giảm phát thải phù hợp với cam kết Net Zero, ông Nguyễn Tuấn Anh nhấn mạnh tới việc chuyển đổi hệ thống điện theo hướng giảm carbon, tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo; phát triển hệ thống giao thông thế hệ mới, phát thải thấp; cải thiện hiệu quả năng lượng trong các công trình xây dựng; đổi mới hoạt động quản lý chất thải, giảm phát thải...

Chuyên gia FPT Digital đưa ra hai khuyến nghị chính cho các đô thị và doanh nghiệp Việt Nam. Thứ nhất, Start Smart- khởi động thông minh bằng cách thử nghiệm các mô hình sandbox ở quy mô nhỏ, từ đó rút kinh nghiệm trước khi mở rộng.

Thứ hai, từng bước kết nối và mở rộng các sáng kiến thành những nền tảng quản trị tiên tiến, tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế, bảo đảm tính bền vững trong dài hạn.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, hành trình hướng tới Net Zero của đô thị cần được xây dựng trên nền tảng học hỏi và vận dụng linh hoạt các mô hình đã chứng minh hiệu quả trên thế giới. Thực tế cho thấy, nhiều thành phố đã đạt được kết quả tích cực nhờ kết hợp giữa quy hoạch đô thị, chính sách và công nghệ số trong quản trị phát thải.

Một trong những mô hình tiêu biểu là đô thị 15 phút/20 phút, cho phép người dân tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong bán kính di chuyển ngắn, từ đó giảm nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân. Tại Barcelona (Tây Ban Nha), mô hình này đã góp phần giúp thành phố giảm khoảng 21–30% lượng khí thải.

Bên cạnh đó, mô hình kinh tế tuần hoàn cũng được xem là hướng đi hiệu quả, với điển hình là Copenhagen, nơi thu hồi nhiệt dư từ các nhà máy nhiệt điện để sản xuất nước nóng phục vụ sinh hoạt và sản xuất, qua đó giúp giảm khoảng 20% lượng phát thải so với các khu công nghiệp truyền thống...

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thế giới đẩy mạnh chuyển đổi xanh và ưu tiên phát triển bền vững như một trụ cột chiến lược, mục tiêu Net Zero không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành yêu cầu rõ ràng đối với các quốc gia, đô thị và cộng đồng doanh nghiệp.

Các chuẩn mực ESG, quy định khí hậu và điều kiện của thị trường quốc tế đang thúc ép tiến trình này diễn ra nhanh hơn, buộc các bên liên quan chuyển từ giai đoạn hoạch định sang triển khai thực tế, đặc biệt tại các đô thị lớn, nơi tập trung hoạt động kinh tế và lượng phát thải cao nhất.