Việc Việt Nam và EFTA hoàn tất đàm phán FTA đã mở ra cơ hội mới cho ngành thủy sản trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động và các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn. Bên cạnh lợi thế từ cắt giảm thuế quan, việc EU hạn chế khai thác thủy sản cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng xuất khẩu sang các nước EFTA...

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khối EFTA (Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu) hiện vẫn còn khiêm tốn, song đây được đánh giá là thị trường có nhiều dư địa tăng trưởng nhờ sức mua cao và nhu cầu ổn định đối với các sản phẩm chất lượng.

Năm 2025, xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Thụy Sĩ đạt 34,123 triệu USD, tăng 15% và xuất khẩu sang Na Uy đạt 18,479 triệu USD, tăng 95% so với năm 2024. Mặc dù, tổng kim ngạch của hai thị trường đạt khoảng 52,6 triệu USD, chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng xuất khẩu thủy sản, nhưng cho thấy tiềm năng mở rộng tại phân khúc thị trường giá trị cao.

THUẾ QUAN GIẢM, TẠO LỢI THẾ CẠNH TRANH

Trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Thụy Sĩ đạt 13,437 triệu USD, giảm 15% so với cùng kỳ năm trước và chiếm khoảng 0,3% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Riêng tháng 5/2026 đạt 3,5 triệu USD, giảm 13,5%. Trong khi đó, xuất khẩu sang Na Uy đạt 7,027 triệu USD, tăng 36,7%; riêng tháng 5 đạt 1,643 triệu USD, tăng 11,5%. Điều này cho thấy dù EFTA chưa phải thị trường lớn về quy mô, nhưng vẫn xuất hiện những tín hiệu tích cực, đặc biệt tại Na Uy.

Các nước EFTA có nhu cầu đa dạng đối với nhiều mặt hàng như cá hồi, cá tuyết, cá saba, cá tra, tôm... Đáng chú ý, Thụy Sĩ chỉ tự đáp ứng được khoảng 12% nhu cầu thủy sản trong nước, phần còn lại phụ thuộc vào nhập khẩu. Bên cạnh đó, việc EU tiếp tục hạn chế khai thác và đánh bắt thủy sản cũng mở ra thêm cơ hội để Việt Nam gia tăng xuất khẩu vào khu vực này".

Bà Kim Thu, Chuyên gia phân tích thị trường của VASEP.

Một trong những lợi ích quan trọng của EFTA là giúp doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Dù quy mô dân số không lớn, các nước trong khối đều có trình độ phát triển cao, sức mua tốt và nhu cầu ổn định đối với thực phẩm chất lượng.

Đây là cơ hội để ngành thủy sản giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống trong bối cảnh Hoa Kỳ vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro về thuế quan, phòng vệ thương mại và MMPA (Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển), trong khi EU tiếp tục siết chặt các yêu cầu về IUU (Hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định), truy xuất nguồn gốc, dư lượng và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, EFTA không phải thị trường có thể chinh phục bằng cạnh tranh giá. Cơ hội tập trung ở các sản phẩm có giá trị gia tăng và tiêu chuẩn cao như tôm chế biến, tôm đông lạnh chất lượng cao, cá tra phi lê, cá tra chế biến, cá ngừ, mực - bạch tuộc, cua ghẹ, nhuyễn thể và các sản phẩm tiện dụng phục vụ bán lẻ.

Một lợi ích quan trọng khác là ưu đãi thuế quan khi Hiệp định Thương mại tự do (FTA) Việt Nam - EFTA được ký kết, phê chuẩn và có hiệu lực. Việc cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế sẽ giúp hàng thủy sản Việt Nam có xuất xứ phù hợp tiếp cận thị trường thuận lợi hơn. Tuy nhiên, ưu đãi thuế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ, hồ sơ chứng nhận, yêu cầu về an toàn thực phẩm và các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Theo định hướng tham chiếu từ các cam kết thị trường trong EVFTA, khoảng 50% số dòng thuế đối với thủy sản (trừ cá ngừ đóng hộp và cá viên) sẽ được xóa bỏ ngay, phần còn lại được cắt giảm theo lộ trình từ 3-7 năm.

Riêng cá ngừ đóng hộp và cá viên sẽ được áp dụng thuế suất 0% ngay trong năm đầu tiên đối với lượng hàng trong hạn ngạch. Nhiều mặt hàng như tôm hùm, hàu, mực, bào ngư, vốn đang chịu mức thuế 16-22%, cũng sẽ được đưa về 0% ngay trong năm đầu. Thuế bình quân của ngành sẽ giảm nhanh từ 11,4% xuống còn 5,3% trong năm đầu, 2,3% sau ba năm và về 0% vào cuối lộ trình bảy năm. Đối với cá da trơn, thuế giảm từ 6,8% xuống 0% sau năm thứ ba. Việc giảm mạnh thuế quan sẽ tạo thêm lợi thế để sản phẩm thủy sản Việt Nam mở rộng hiện diện tại thị trường EFTA.

ĐẶT RA NHIỀU THÁCH THỨC

Không chỉ mang lại cơ hội xuất khẩu, VASEP cho rằng hiệp định còn mở ra khả năng hợp tác hai chiều. Na Uy và Iceland là những quốc gia có thế mạnh về nuôi biển, khai thác, quản lý nguồn lợi, công nghệ lạnh, chế biến sâu và logistics. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam có thể mở rộng hợp tác về công nghệ, đầu tư, nguyên liệu, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển sản phẩm mới. Nguồn nguyên liệu chất lượng cao từ EFTA cũng có thể hỗ trợ các doanh nghiệp chế biến trong nước phát triển sản phẩm phục vụ thị trường nội địa, hệ thống bán lẻ hiện đại, HORECA hoặc tái xuất.

Bên cạnh cơ hội, doanh nghiệp cũng phải đối mặt với một số thách thức.

Thứ nhất: Các yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn chất lượng. Ba nước Na Uy, Iceland và Liechtenstein thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu nên áp dụng hệ thống tiêu chuẩn gắn với EU, trong khi Thụy Sĩ cũng có các yêu cầu khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội.

Muốn khai thác hiệu quả thị trường này, doanh nghiệp cần chuẩn bị đồng bộ từ vùng nuôi, tàu cá, nguồn nguyên liệu, nhà máy chế biến, chuỗi lạnh, bao bì, nhãn mác đến các chứng nhận bền vững.

Thứ hai: Quy tắc xuất xứ. Nhiều sản phẩm thủy sản Việt Nam sử dụng nguyên liệu nhập khẩu hoặc trải qua nhiều công đoạn chế biến, vì vậy doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ biểu cam kết, mã HS, cơ chế cộng gộp và thủ tục chứng nhận xuất xứ. Nếu không đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này, ưu đãi thuế sẽ khó chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh thực tế.

Tại thị trường EFTA, thủy sản Việt Nam không chỉ cạnh tranh với các nước EU và Na Uy mà còn phải đối mặt với các đối thủ như Anh, Nga, Quần đảo Faeroe, Greenland và Trung Quốc.

Thứ ba: Khi thuế nhập khẩu giảm, các sản phẩm thủy sản từ EFTA như cá hồi, cá thu, cá tuyết, cá thịt trắng và các sản phẩm đông lạnh từ Na Uy, Iceland cũng sẽ có điều kiện tiếp cận thị trường Việt Nam thuận lợi hơn. Điều này tạo thêm sức ép cạnh tranh tại phân khúc cao cấp, nhà hàng - khách sạn, bán lẻ hiện đại và sản phẩm tiện dụng.

Tuy nhiên, áp lực cạnh tranh cũng có thể trở thành động lực để doanh nghiệp Việt Nam đầu tư chế biến sâu, nâng cao chất lượng, phát triển thương hiệu và chuẩn hóa hệ thống phân phối. Cơ hội sẽ thuộc về những doanh nghiệp chủ động chuẩn bị về chất lượng sản phẩm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, quy tắc xuất xứ, bao bì, nhãn mác cũng như năng lực làm việc với các hệ thống bán lẻ, nhà nhập khẩu và dịch vụ thực phẩm tại Thụy Sĩ, Na Uy và Iceland.