“Khoảng trống" thể chế giữa các điểm giao chuyên ngành và bài toán đồng bộ hóa đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy quản lý logistics, từ tháo gỡ điểm nghẽn đơn lẻ sang kết nối toàn bộ chuỗi lưu thông…

Sự bứt phá nhanh chóng của ngành logistics Việt Nam trong những năm qua đang đặt ra một thách thức lớn đối với hạ tầng pháp lý. Dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hải quan, thuế, bảo hiểm, vận tải và giao thông đã tạo nền tảng cơ bản, nhưng thực tế vận hành chuỗi cung ứng liên ngành lại cho thấy sự lệch pha đáng chú ý.

Đánh giá về khoảng cách giữa tốc độ phát triển của ngành logistics và tốc độ hoàn thiện pháp luật, tại tọa đàm "Hoàn thiện thể chế pháp luật về logistics, gỡ điểm nghẽn, mở không gian phát triển" ngày 11/9/2026, TS Trần Quốc Việt, Trưởng khoa Quản lý và Đô thị, Đại học Thủ đô Hà Nội nhận định rằng thời gian qua, thể chế ở tầm vĩ mô đã có nhiều chuyển biến tích cực.

Tinh thần cải cách lan tỏa mạnh mẽ xuống các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành, giúp tháo gỡ nhiều nút thắt quan trọng. Hoạt động logistics ngày nay không chỉ nằm trong phạm vi Luật Thương mại mà được điều chỉnh bởi một hệ thống pháp luật đa dạng như hải quan, thuế, bảo hiểm, vận tải...

THIẾU KẾT NỐI GIỮA CÁC MẮT XÍCH TRONG CHUỖI CHÍNH SÁCH

Tuy nhiên, bản chất của logistics hiện đại đã thay đổi căn bản, không còn là các hoạt động đơn lẻ mà đã trở thành một chuỗi tích hợp, liên ngành với sự tham gia của nhiều chủ thể. Trong khi đó, tư duy thiết kế pháp luật vẫn mang nặng tính phân mảnh theo từng ngành, từng lĩnh vực quản lý.

"Khoảng cách đáng chú ý nhất hiện nay của thể chế đối với logistics không nằm ở việc thiếu bao nhiêu văn bản, thiếu bao nhiêu quy định, mà nằm ở chỗ các quy định đó đã đồng bộ với nhau hay chưa. Trọng tâm của chúng ta cần chuyển từ việc trả lời “đã đủ văn bản chưa” sang câu hỏi “các quy định đó đã đồng bộ và trám kín toàn bộ chuỗi hoạt động logistics hay chưa?", TS Việt nhấn mạnh.

Theo TS Việt, khoảng trống đáng quan tâm nhất chính là khu vực nằm tại điểm giao của các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành. Một trung tâm logistics phải chịu sự điều chỉnh đồng thời của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, phòng cháy chữa cháy; trong khi một lô hàng xuất nhập khẩu lại liên quan đến tài chính, bảo hiểm, hải quan và kiểm tra chuyên ngành.

Chia sẻ cùng góc nhìn về những bất cập trên thực tế, bà Nguyễn Thanh Hương, Phó Trưởng phòng Hạ tầng thương mại, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) chỉ ra rằng điểm nghẽn của logistics hiện nay không chỉ dừng lại ở chi phí vận chuyển. Bài toán lớn hơn nằm ở sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ quá trình đưa hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường tiêu dùng.

Thực trạng "có nơi có kho nhưng thiếu hàng, có nơi có hạ tầng nhưng chưa kết nối đa phương thức" đang diễn ra khá phổ biến. Hạ tầng logistics ở nhiều nơi chưa được đặt đúng vị trí và chưa thể tạo thành mạng lưới thống nhất.

"Nói tóm lại, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và cả thực tiễn vận hành của doanh nghiệp hiện nay đều chưa bảo đảm “tính logistics”. Sự thiếu kết nối giữa các mắt xích trong chuỗi chính sách chính là điểm nghẽn căn bản nhất. Chúng ta không thể xử lý riêng lẻ từng vụ việc mà phải nhìn nhận toàn bộ quá trình từ sản xuất, kho bãi, vận tải đến phân phối và lưu thông".

Một rào cản khác là tư duy phát triển logistics theo địa giới hành chính. Hàng hóa luân chuyển qua nhiều tỉnh, thành phố và trải qua nhiều phương thức vận tải. Nếu mỗi địa phương chỉ tự quy hoạch logistics trong phạm vi ranh giới của mình thì rất khó tạo ra hiệu quả tổng thể cho toàn vùng.

Đặc biệt, sự bùng nổ của thương mại điện tử đang áp đặt áp lực rất lớn lên hạ tầng giao nhận. Hàng hóa đi sâu vào từng ngõ ngách đô thị, nhưng quỹ đất và không gian dành cho kho bãi, điểm tập kết chặng cuối gần như chưa được tính toán trong quy hoạch đô thị và giao thông. Với mặt hàng nông sản tươi sống, sự thiếu hụt hạ tầng kho lạnh, cơ sở sơ chế khiến tỷ lệ hao hụt tăng cao, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của sản phẩm Việt.

THAY THẾ NGHỊ ĐỊNH 163: BƯỚC CHUYỂN DỊCH THEO HƯỚNG MỘT ĐẠO LUẬT LOGISTICS CHUYÊN BIỆT

Trước những đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn, việc tái cấu trúc khung khổ pháp lý cho dịch vụ logistics đang được cơ quan quản lý triển khai quyết liệt. TS Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết Bộ đang chủ trì rà soát, tổng kết việc thực thi Nghị định 163/2017/NĐ-CP sau gần một thập kỷ áp dụng. Quá trình rà soát tập trung vào 4 nhóm vấn đề lớn:

Thứ nhất: Phân loại dịch vụ: danh mục 17 nhóm dịch vụ logistics tại Nghị định 163 hiện đã bộc lộ độ vênh so với thông lệ và phân loại quốc tế.

Thứ hai: Điều kiện kinh doanh: Nhiều quy định tỏ ra bất cập, chưa thống nhất với các văn bản pháp luật ban hành sau như Luật Đầu tư.

Thứ ba: Tiếp cận thị trường và trách nhiệm: rõ ràng hóa giới hạn trách nhiệm của các bên và tính thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Thứ tư: Khung pháp lý cho các mô hình dịch vụ mới: sự xuất hiện của logistics thương mại điện tử, logistics số, logistics xanh và logistics đô thị đặt ra yêu cầu phải làm rõ bản chất dịch vụ, trách nhiệm xử lý đơn hàng, chứng từ điện tử và tiêu chí đo lường phát thải.

"Không nên để tình trạng mỗi khi xuất hiện một tên gọi dịch vụ mới thì lại biến nó thành một ngành nghề kinh doanh có điều kiện riêng, gây thêm gánh nặng cho doanh nghiệp. Bộ Công Thương đang chuẩn bị phương án xây dựng Nghị định mới thay thế Nghị định 163. Về lâu dài, chúng tôi nghiên cứu xem xét trình Quốc hội ban hành một bộ luật về logistics để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu lực pháp lý cao nhất".

Bàn về các giải pháp ưu tiên nhằm giảm chi phí lưu thông và nâng cao năng lực phân phối, bà Hương cho rằng giai đoạn tới không nên chạy theo số lượng hay quy mô diện tích của các trung tâm logistics. Yếu tố quyết định là hiệu quả vận hành và khả năng kết nối của mạng lưới.

Cụ thể, việc quy hoạch mạng lưới phải bám sát dòng chảy hàng hóa và hành lang vận tải. Các trung tâm logistics cần đặt gần vùng sản xuất, vùng tiêu thụ và các đầu mối giao thông lớn để tránh đầu tư dàn trải. Bên cạnh đó, đối với hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc hợp tác xã, việc khuyến khích mô hình "trung tâm logistics dùng chung" sẽ giúp tối ưu hóa chi phí đầu tư hạ tầng và phương tiện.

Về chuyển đổi số, bà Hương kiến nghị chuyển từ các giải pháp phần mềm riêng lẻ sang kết nối dữ liệu dùng chung. Khi thông tin về nguồn hàng, đơn hàng, tồn kho và phương tiện vận tải được chia sẻ minh bạch, doanh nghiệp có thể chủ động điều phối, hạn chế tối đa xe chạy rỗng và giảm chi phí ẩn.

Hiện nay, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đang chủ trì xây dựng Thông tư quy định tiêu chí phân hạng, phân loại trung tâm logistics theo Quyết định số 2229/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Đây sẽ là công cụ định hướng quan trọng giúp các địa phương quy hoạch đúng vai trò và tầm phục vụ của từng trung tâm.