Dù được xem là một giải pháp hỗ trợ giảm phát thải trong một số ngành công nghiệp, nhưng công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) vẫn bị chỉ trích vì chi phí cao, chưa chắc chắn về kỹ thuật và có nguy cơ làm chậm quá trình cắt giảm phát thải tại nguồn…

Lượng CO2 phát thải từ một nhà máy sản xuất phân bón tại Hà Lan sẽ được thu giữ, hóa lỏng và vận chuyển bằng tàu tới Na Uy để lưu trữ dưới đáy biển. Chủ đầu tư gọi đây là dự án thu giữ và lưutrữ carbon (CCS) thương mại lớn nhất châu Âu.

Tại lễ khánh thành diễn ra trong tuần này, nhà máy sản xuất amoniac và phân bón tại Sluiskil cho biết sẽ thu giữ 800.000 tấn CO2 mỗi năm, sau đó hóa lỏng và vận chuyển bằng tàu tới Na Uy.

Ủy ban châu Âu (EC), đơn vị tài trợ cho dự án, đánh giá đây là một “khoản đầu tư chiến lược”. Ủy viên phụ trách Khí hậu, Phát thải ròng bằng 0 và Tăng trưởng sạch của EU đã tham dự lễ khánh thành cùng Thủ tướng Hà Lan và Na Uy.

Tuy nhiên, các tổ chức phản đối CCS cho rằng việc EU đầu tư vào công nghệ này có thể khiến hàng tỷ euro tiền thuế của người dân được sử dụng cho một giải pháp gây xao nhãng, qua đó làm chậm các nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu.

CCS VẪN THUỘC NHÓM CÔNG NGHỆ GÂY TRANH CÃI

Thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) là nhóm công nghệ nhằm ngăn CO2 đi vào khí quyển ngay từ đầu hoặc loại bỏ CO2 sau khi đã phát thải.

Tại nhà máy Sluiskil, CO2 phát sinh trong quá trình sản xuất được tách bằng phương pháp hóa học, sau đó nén thành trạng thái gần như chất lỏng và vận chuyển tới địa điểm lưu trữ. CO2 có thể được lưu trữ sâu dưới lòng đất hoặc sử dụng để sản xuất các sản phẩm như vật liệu xây dựng và nhiên liệu tổng hợp.

Trong trường hợp CO2 được sử dụng thay vì chỉ lưu trữ, công nghệ này được gọi là CCUS, trong đó chữ “U” là viết tắt của “utilisation”, nghĩa là sử dụng.

Tổng giám đốc Yara Svein Tore Holsether cho rằng cơ sở thu giữ carbon tại Sluiskil chứng minh việc khử carbon trong công nghiệp quy mô lớn là khả thi ngay hiện nay.

Tuy nhiên, theo Andrew Reid, chuyên gia phân tích tài chính năng lượng tại Viện Phân tích Kinh tế và Tài chính Năng lượng (IEEFA), dù nhận được sự ủng hộ về chính trị và tài chính trong ba đến bốn năm qua, CCS vẫn “thiếu chắc chắn về mặt kỹ thuật, có chi phí rất cao và phụ thuộc vào các khoản trợ cấp lớn” để có thể chuyển từ giai đoạn khả thi sang xây dựng và vận hành.

CCS CÓ THỂ HỖ TRỢ NGÀNH NHIÊN LIỆU HÓA THẠCH

Một trong những tranh cãi lớn nhất xung quanh CCS nằm ở nguồn gốc và ứng dụng của công nghệ này.

Theo Carbon Brief, CCS ban đầu được triển khai tại các mỏ dầu ở Mỹ và Canada vào đầu những năm 1970 nhằm phục vụ hoạt động “tăng cường thu hồi dầu”. CO2 được thu giữ và bơm vào những giếng dầu đã suy giảm sản lượng. Quá trình này vừa lưu trữ CO2, vừa giúp khai thác thêm dầu.

Đây vẫn là ứng dụng lớn nhất của công nghệ thu giữ carbon trên toàn cầu, với khoảng ba phần tư lượng CO2 được thu giữ được sử dụng cho mục đích này.

Theo Carbon Brief, điều đó đồng nghĩa phần lớn lượng CO2 được thu giữ và sử dụng hiện nay đang giúp ngành nhiên liệu hóa thạch khai thác và bán thêm dầu khí.

Các tổ chức vận động về khí hậu từ lâu cũng phản đối CCS vì cho rằng đây có thể trở thành một cách để các ngành gây ô nhiễm tiếp tục hoạt động thay vì cắt giảm lượng khí nhà kính phát thải.

Rachel Kennerley, chuyên gia cấp cao phụ trách chiến dịch quốc tế về thu giữ carbon tại Trung tâm Luật Môi trường Quốc tế (CIEL), cho rằng tất cả các dự án thu giữ và lưu trữ đều có chung vấn đề là làm phân tán sự chú ý và nguồn lực khỏi việc cắt giảm phát thải tại nguồn, đồng thời tạo điều kiện để các ngành gây ô nhiễm, trong đó có sản xuất phân bón, tiếp tục phát thải.

EU VẪN XEM CCS LÀ MỘT PHẦN CỦA GIẢI PHÁP

Việc CCS ngày càng được đưa vào các cuộc thảo luận chính sách khí hậu quốc tế cũng góp phần nâng cao tính chính danh của công nghệ này tại châu Âu.

Belen Balanya, nhà nghiên cứu và hoạt động tại Corporate Europe Observatory (CEO), cho biết khoảng 500 nhà vận động hành lang của ngành CCS đã tham dự COP29 năm 2024.

Nhìn vào chương trình nghị sự, bạn sẽ luôn thấy những ‘lối thoát’ giúp họ tiếp tục duy trì hoạt động kinh doanh. Đó là hướng đi mà họ chuyển sang khi bị buộc phải thay đổi, khi nhận thức và sự đồng thuận về biến đổi khí hậu cũng như vai trò của họ ngày càng rõ ràng hơn và họ buộc phải khử carbon.  

Bà Belen Balanya  Nhà nghiên cứu và hoạt động tại Corporate Europe Observatory (CEO) 

Tại COP28, những người ủng hộ CCS, phần lớn có liên hệ với ngành nhiên liệu hóa thạch, đã đạt được một kết quả đáng kể khi thỏa thuận của hội nghị đề cập tới “các công nghệ giảm thiểu và loại bỏ” phát thải.

Diễn đàn CCUS, hiện được đổi tên thành Diễn đàn Quản lý Carbon Công nghiệp (ICM Forum), do EC thành lập năm 2021. Đây là diễn đàn thường niên với các nhóm công tác có đóng góp trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách của EU.

Theo Corporate Europe Observatory, tất cả các nhóm công tác này đều có sự đồng chủ trì của các doanh nghiệp trong ngành nhiên liệu hóa thạch hoặc các tổ chức liên quan.

Một báo cáo mới của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) cũng chỉ ra nhiều vấn đề đối với công nghệ loại bỏ CO2, trong đó có khả năng mở rộng quy mô theo hướng bền vững do chi phí, nhu cầu sử dụng đất và năng lượng; khả năng giữ CO2 ngoài khí quyển một cách lâu dài; cũng như trách nhiệm quản lý và xử lý các sự cố rò rỉ.

Dù vậy, ngay cả những người chỉ trích CCS cũng thừa nhận công nghệ này có thể hữu ích đối với một số ngành công nghiệp.

Dự án của Yara tập trung vào lượng CO2 phát sinh từ sản xuất amoniac. Theo Domien Vangenechten, Trưởng chương trình Kinh tế sạch tại E3G, quá trình sản xuất amoniac tạo ra dòng CO2 có nồng độ tương đối cao, khiến đây trở thành một trong những ứng dụng công nghiệp tương đối thuận lợi cho công nghệ thu giữ carbon.

Theo ông, bài học không phải là châu Âu cần triển khai CCS ở mọi nơi, mà nên áp dụng công nghệ này một cách thực dụng tại những lĩnh vực mà CCS có thể giúp cắt giảm đáng kể lượng phát thải ngay từ hiện tại.

Với châu Âu, thách thức không chỉ nằm ở việc mở rộng CCS mà còn là xác định những lĩnh vực mà công nghệ này thực sự cần thiết và có hiệu quả về môi trường. Việc triển khai có chọn lọc, thay vì áp dụng đại trà, có thể quyết định liệu CCS trở thành một công cụ hỗ trợ quá trình khử carbon hay chỉ là một giải pháp trì hoãn quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch.