Cùng một mức thuế suất thu nhập như doanh nghiệp, nhưng hộ kinh doanh vẫn chưa được hưởng cùng một cơ chế tính thuế. Với những hộ có doanh thu lớn, việc tính thuế thu nhập đã chuyển sang tính trên phần thu nhập sau khi trừ chi phí, song hộ vẫn nằm ngoài chuỗi khấu trừ thuế giá trị gia tăng (VAT). Khi quy mô kinh doanh ngày càng lớn và dữ liệu mua vào, bán ra ngày càng đầy đủ, sự khác biệt này trở thành khoảng trống đáng chú ý trong chuỗi VAT.

Từ năm 2026, ngưỡng doanh thu không chịu thuế của hộ, cá nhân kinh doanh được nâng lên 1 tỷ đồng/năm. Với những hộ có doanh thu trên ngưỡng này, việc quản lý thuế ngày càng dựa vào doanh thu thực tế, hóa đơn điện tử và dữ liệu giao dịch thay vì cách quản lý ước tính trước đây. 

CÙNG MỨC THUẾ SUẤT NHƯNG CHƯA CÙNG CƠ CHẾ TÍNH THUẾ

Ở góc độ thuế thu nhập cá nhân, khoảng cách giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp đã thu hẹp đáng kể bởi lẽ với nhóm có doanh thu lớn, việc xác định thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân cũng chuyển sang logic khấu trừ các chi phí được trừ.

Đối với hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 3 tỷ đồng đến 50 tỷ đồng, thu nhập tính thuế được xác định trên cơ sở doanh thu trừ các khoản chi phí được trừ và áp dụng thuế suất 17%; trên 50 tỷ đồng, mức thuế suất là 20%. Đây cũng là mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp phổ thông áp dụng theo các ngưỡng tương ứng.

Logic này chưa được áp dụng tương tự cho chính sách VAT. Theo cơ chế hiện hành, một doanh nghiệp trong chuỗi phân phối thường không chịu VAT trên toàn bộ giá trị hàng hóa mà mình mua bán nếu đáp ứng đủ điều kiện khấu trừ VAT. Về bản chất, cơ chế này nhằm để VAT được tính dựa trên phần giá trị được tạo thêm ở từng khâu, thay vì tính lặp lại trên toàn bộ giá trị hàng hóa đi qua các khâu.

Tuy nhiên, hộ kinh doanh hiện không đứng ở vị trí đó. Chính sách VAT hiện nay quy định phương pháp khấu trừ VAT áp dụng với cơ sở kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên, nhưng loại trừ hộ, cá nhân sản xuất, kinh doanh.

Điều đó có nghĩa, ngay cả khi một hộ đã có hóa đơn điện tử, có đầy đủ dữ liệu mua - bán và đạt quy mô doanh thu lớn, hộ đó vẫn không được chuyển sang cơ chế khấu trừ VAT như doanh nghiệp. Thay vào đó, VAT được tính trực tiếp trên doanh thu theo tỷ lệ tùy vào lĩnh vực kinh doanh.

Đây chính là điểm tạo ra khoảng cách giữa một hộ kinh doanh quy mô lớn và một doanh nghiệp có cùng lĩnh vực hoạt động. Cả hai có thể cùng mua một lượng hàng hóa, cùng bán cho khách hàng cuối cùng, cùng sử dụng hóa đơn điện tử và cùng chịu một mức thuế thu nhập tương ứng. Khi bước vào chuỗi VAT, vị trí của hai bên lại khác nhau.

Hãy hình dung một chuỗi đơn giản: nhà sản xuất bán hàng cho nhà phân phối, sau đó nhà phân phối tiếp tục bán cho doanh nghiệp. Ở mỗi khâu, VAT được tính trên phần giá trị phát sinh, trong khi cơ chế khấu trừ VAT cho phép loại số thuế đã trả ở khâu trước khỏi số thuế phải nộp ở khâu sau. Nhờ đó, VAT có thể đi qua nhiều tầng của chuỗi sản xuất, phân phối và tiêu dùng mà không bị cộng dồn sau mỗi lần mua bán.

Nếu một mắt xích trong chuỗi là hộ kinh doanh, dòng khấu trừ VAT này bị ngắt. Hộ kinh doanh vẫn mua hàng hóa với mức giá đã bao gồm VAT ở khâu trước, nhưng do không áp dụng phương pháp khấu trừ VAT, khoản thuế đã trả không được xác định là VAT đầu vào để đối trừ với VAT đầu ra. Khi bán hàng, hộ tính thuế theo tỷ lệ trực tiếp trên doanh thu, thay vì lấy VAT đầu ra trừ VAT đầu vào.

THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG “ĐỨT MẠCH” Ở ĐÂU? 

Hộ kinh doanh vẫn là một chủ thể trong dòng hàng hóa, nhưng không phải là một mắt xích đầy đủ trong chuỗi khấu trừ VAT. Điều này đã tác động không chỉ đến biên lợi nhuận mà còn đến khả năng tham gia vào các giao dịch với doanh nghiệp.

Giả sử một cơ sở kinh doanh mua hàng với giá trước VAT là 1 tỷ đồng, thuế suất VAT 10%, tương ứng với 100 triệu đồng VAT đầu vào, sau đó bán ra với giá 1,2 tỷ đồng. Nếu chủ thể này là doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ VAT và đáp ứng đầy đủ điều kiện về hóa đơn, chứng từ, VAT đầu ra là 120 triệu đồng. Doanh nghiệp được khấu trừ 100 triệu đồng VAT đầu vào đã trả ở khâu mua hàng, nên số VAT còn phải nộp là 20 triệu đồng. 

Với doanh nghiệp, 100 triệu đồng VAT đã trả ở khâu mua vào không làm tăng giá vốn của hàng hóa, bởi khoản thuế này được tiếp tục đưa vào chuỗi khấu trừ VAT. Giá hàng hóa trước VAT vẫn là 1 tỷ đồng, trong khi phần chênh lệch giữa giá bán và giá vốn là 200 triệu đồng trước khi tính các chi phí kinh doanh khác.

Tuy nhiên, nếu chủ thể ở khâu phân phối là hộ kinh doanh, logic này thay đổi. Khi không áp dụng phương pháp khấu trừ VAT, khoản 100 triệu đồng VAT đầu vào sẽ trở thành một phần chi phí thực tế của hàng hóa, khiến giá vốn thực chất mà hộ phải bỏ ra là 1,1 tỷ đồng. Khi bán số hàng này với giá 1,2 tỷ đồng, hộ kinh doanh áp dụng tỷ lệ VAT 1% trên doanh thu sẽ phát sinh 12 triệu đồng VAT phải nộp.

Như vậy, nếu chỉ xét trên doanh thu, giá vốn thực tế và khoản VAT trực tiếp phải nộp, phần chênh lệch còn lại là 88 triệu đồng trở thành chi phí thực tế trước khi tính các chi phí kinh doanh khác. Điều đáng chú ý là 100 triệu đồng VAT đầu vào được xử lý khác nhau trong hai mô hình.

Với doanh nghiệp, khoản VAT này được đưa tiếp vào chuỗi khấu trừ VAT nên không làm tăng giá vốn hàng hóa. Trong khi với hộ kinh doanh, khoản VAT đầu vào không được khấu trừ và phải nằm lại trong giá vốn.

Đồng thời, doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh cũng không có một khoản VAT đầu vào được tách riêng trên hóa đơn để đưa vào khấu trừ VAT như khi mua hàng từ doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ VAT. Như vậy, cùng một dòng hàng hóa nhưng cơ chế thuế có thể tạo ra cấu trúc chi phí khác nhau ở từng chủ thể.

Khi quy mô mua vào càng lớn, phần VAT đầu vào không được khấu trừ càng có thể trở thành một cấu phần đáng kể của giá vốn. Trong những ngành phân phối có biên lợi nhuận thấp, khoản chi phí này có thể thu hẹp phần chênh lệch giữa giá bán và giá mua, từ đó ảnh hưởng đến dư địa lợi nhuận và khả năng cạnh tranh về giá của cơ sở kinh doanh. 

Trao đổi với Tạp chí Kinh tế Việt Nam, ông Lê Huy Thành, CEO LT GROUP, đơn vị cung cấp dịch vụ kiểm toán độc lập, cho biết mức độ tác động của cơ chế tính thuế hiện nay không giống nhau giữa các hộ kinh doanh mà phụ thuộc vào mô hình hoạt động, cơ cấu chi phí và nhóm khách hàng.

Với những hộ có doanh thu lớn, có đầy đủ hóa đơn chứng từ và có tỷ trọng giao dịch với doanh nghiệp cao, việc không được khấu trừ VAT đầu vào có thể làm gia tăng chi phí thực tế và thu hẹp phần chênh lệch giữa giá bán và giá mua. Ngược lại, với hộ bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng, biên lợi nhuận ổn định và ít phụ thuộc vào đầu vào chịu VAT có thể không chịu sức ép lớn từ cơ chế này.

Nếu mục tiêu của VAT là đánh vào phần giá trị tăng thêm trong quá trình sản xuất, phân phối và tiêu dùng, thì việc một chủ thể có quy mô lớn vẫn bị đặt ngoài chuỗi khấu trừ VAT đặt ra câu hỏi về mức độ phù hợp giữa cách tính thuế và bản chất kinh tế của hoạt động kinh doanh.

HỘ KINH DOANH LỚN ĐÃ CÓ DỮ LIỆU, NHƯNG CHƯA CÓ QUYỀN KHẤU TRỪ VAT

Trên thực tế, quy mô hộ kinh doanh rất khác nhau. Một hộ có doanh thu vài trăm triệu đồng, mua bán nhỏ lẻ, chủ yếu bán trực tiếp cho người tiêu dùng, khác xa với một hộ có doanh thu 10 tỷ đồng với hàng nghìn giao dịch.

Khi hai mô hình này cùng được xếp ngoài phương pháp khấu trừ VAT chỉ vì cùng mang hình thức pháp lý là “hộ kinh doanh”, vấn đề cần đặt ra là đến ngưỡng nào thì một chủ thể kinh doanh đã có đủ quy mô, dữ liệu và mức độ chuyên nghiệp để được nhìn nhận như một mắt xích thực sự trong chuỗi VAT? 

Từ năm 2026, hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng phải sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế. Với nhóm hộ lớn, dữ liệu không còn chỉ nằm ở lời khai của người kinh doanh. Yêu cầu về sổ sách, chứng từ và xác định chi phí cũng tăng lên, đồng nghĩa với việc hoạt động kinh doanh của hộ ngày càng để lại nhiều dấu vết dữ liệu hơn. 

Tuy nhiên, dữ liệu nhiều hơn không đồng nghĩa với quyền được khấu trừ VAT. Nhìn toàn bộ dòng tiền, hộ kinh doanh có thể đang thực hiện đầy đủ một chuỗi mua vào, bán ra tương tự doanh nghiệp, nhưng về mặt VAT, chuỗi đó bị tách thành những điểm tính thuế trực tiếp trên doanh thu. Đây là lý do câu chuyện “hộ kinh doanh đã minh bạch hơn” chưa thể đồng nhất với câu chuyện “hộ kinh doanh đã bình đẳng về cơ chế thuế”.

Theo ông Lê Huy Thành, một hướng có thể đặt ra là cho phép hộ kinh doanh đủ điều kiện tự nguyện đăng ký phương pháp khấu trừ VAT, thay vì mặc định toàn bộ khu vực hộ kinh doanh nằm ngoài cơ chế này.

Những hộ bán lẻ nhỏ,giao dịch chủ yếu với người tiêu dùng cuối cùng có thể tiếp tục sử dụng phươngpháp tính thuế đơn giản, tránh phát sinh chi phí kế toán không cần thiết. Ngược lại, những hộ có quy mô lớn, thường xuyên giao dịch với doanh nghiệp và đã có đầy đủ dữ liệu đầu vào – đầu ra có thể lựa chọn tham gia phương pháp khấu trừ nếu đáp ứng điều kiện”

Ông Lê Huy Thành (CEO LT GROUP)

Theo đó, có thể sửa điểm b khoản 2 Điều 11 Luật Thuế Giá trị gia tăng số 48/2024/QH15 theo hướng bỏ cụm “trừ hộ, cá nhân sản xuất, kinh doanh”, đồng thời gắn quyền khấu trừ VAT với các điều kiện về sổ sách và hóa đơn điện tử.

Với cách tiếp cận này, quyền khấu trừ VAT không phải là một ưu đãi áp dụng đại trà, mà trở thành một cơ chế lựa chọn đi kèm điều kiện tuân thủ. Hộ kinh doanh muốn tham gia phải chấp nhận chế độ hóa đơn, sổ sách và chứng từ đầy đủ, qua đó tạo cơ sở để cơ quan thuế kiểm soát được VAT đầu vào và đầu ra...

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 39-2026 phát hành ngày 28/09/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-39-2026.html