Bộ Nội vụ lý giải, nếu áp dụng mức lương hưu thấp nhất bằng mức tham chiếu cho chủ hộ kinh doanh, sẽ gây ra sự mất cân đối giữa mức đóng thực tế và mức hưởng. Đồng thời, tạo ra sự thiếu công bằng với những người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc các nhóm lao động khác...

Góp ý vào dự án Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi), Sở Nội vụ tỉnh Phú Thọ và Sở Nội vụ Tuyên Quang phản ánh những vướng mắc trong quá trình giải quyết chế độ hưu trí đối với người lao động là chủ hộ kinh doanh cá thể, có thời tham gia bảo hiểm xã hội trước ngày 1/7/2025 (đủ 20 năm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, trong đó có thời gian là chủ hộ kinh doanh) đủ điều kiện hưởng chế độ hưu trí.

Tại điều khoản chuyển tiếp của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, đã quy định một số đối tượng đã tham gia bảo hiểm xã hội trước ngày Luật này có hiệu lực thi hành (trước 1/7/2025), mà có thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc từ đủ 20 năm trở lên, thì mức lương hưu hằng tháng thấp nhất bằng mức tham chiếu.

Trong khi đó, Nghị quyết số 78/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng quy định, ghi nhận thời gian chủ hộ kinh doanh đã đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc trước ngày 1/7/2025 để làm căn cứ giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội.

Do vậy, các địa phương đề nghị cơ quan soạn thảo bổ sung nhóm chủ hộ kinh doanh cá thể đã được ghi nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc trước ngày 1/7/2025, mà có thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc từ đủ 20 năm trở lên, thì mức lương hưu hằng tháng thấp nhất bằng mức tham chiếu.

Lý do là chủ hộ kinh doanh cá thể có thời tham gia bảo hiểm xã hội trước ngày 1/7/2025 đã được ghi nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Nhưng nội dung này chưa được quy định chi tiết dẫn đến khó khăn trong quá trình xác định chế độ hưởng cho người lao động.

Giải trình nội dung trên, Bộ Nội vụ cho biết theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2014, chủ hộ kinh doanh cá thể không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Việc cơ quan Bảo hiểm xã hội thực hiện thu bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm đối tượng này trong thời gian qua là chưa phù hợp với quy định của pháp luật tại thời điểm đó, dẫn đến việc thiếu sự kiểm soát chặt chẽ về căn cứ đóng và mức đóng.

Đến Luật Bảo hiểm xã hội 2024, đã quy định mức lương hưu thấp nhất bằng mức tham chiếu, nhưng chỉ áp dụng cho các nhóm đối tượng đã được pháp luật quy định rõ ràng, có sự quản lý chặt chẽ về tiền lương làm căn cứ đóng, như cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động có hợp đồng lao động.

Mặc dù Nghị quyết số 78/2025/UBTVQH15 đã cho phép ghi nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc trước ngày 1/7/2025 của chủ hộ kinh doanh để làm căn cứ giải quyết chế độ, nhưng đây thực chất là giải pháp tháo gỡ vướng mắc để đảm bảo quyền lợi về thời gian đóng cho người lao động, không đồng nghĩa với việc đồng nhất hoàn toàn về tiêu chuẩn hưởng lương hưu tối thiểu với các đối tượng tuân thủ đúng quy định từ đầu.

Theo Bộ Nội vụ, nếu áp dụng mức lương hưu thấp nhất bằng mức tham chiếu cho nhóm này, sẽ gây ra sự mất cân đối giữa mức đóng thực tế (vốn có thể được đóng ở mức rất thấp do không kiểm soát được trước đây) và mức hưởng.

Đồng thời, tạo ra sự thiếu công bằng với những người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc các nhóm lao động khác, không phù hợp với nguyên tắc bảo hiểm xã hội, đó là mức hưởng bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng bảo hiểm xã hội; có chia sẻ giữa những người tham gia.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đã mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc với nhiều nhóm đối tượng, trong đó có chủ hộ kinh doanh cá thể. Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh cá thể là 3% vào quỹ ốm đau và thai sản, 22% vào quỹ hưu trí và tử tuất.

Về căn cứ đóng, Luật quy định chủ hộ kinh doanh được lựa chọn tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhưng thấp nhất bằng mức tham chiếu, và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.

Do đó, mức đóng của chủ hộ kinh doanh tham gia bảo hiểm xã hội hàng tháng là 25% tiền lương. Chủ hộ có thể lựa chọn phương thức đóng hàng tháng, 3 tháng hoặc 6 tháng một lần tùy theo nhu cầu.

Về mức tham chiếu, khi chưa bãi bỏ mức lương cơ sở thì mức tham chiếu quy định tại luật này bằng mức lương cơ sở. Tại thời điểm mức lương cơ sở bị bãi bỏ thì mức tham chiếu không thấp hơn mức lương cơ sở đó. Từ ngày 1/7/2026, mức lương cơ sở là 2,53 triệu đồng, tương ứng mức tham chiếu bằng mức này.