Trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới gia tăng mạnh, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được trình Quốc hội với mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện cơ chế quản lý và tăng cường phân cấp. Trong đó, đề xuất xác thực định danh điện tử một lần được xem là giải pháp nhằm đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả quản lý…

Sáng 3/8, trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất của Quốc hội khóa XVI, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Việc điều chỉnh luật được đặt trong yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung khổ pháp lý, thích ứng với những biến động nhanh của thương mại toàn cầu và tiến trình chuyển đổi số.

Trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết Luật Hải quan năm 2014 đã tạo nền tảng quan trọng cho cải cách thủ tục hành chính, góp phần chuyển đổi phương thức quản lý theo hướng hiện đại, dựa trên quản lý rủi ro. Nhờ đó, thời gian thông quan được rút ngắn, hoạt động xuất nhập khẩu trở nên thuận lợi hơn, đồng thời vẫn đảm bảo yêu cầu kiểm soát của cơ quan quản lý. 

Tuy nhiên, sự phát triển mạnh của thương mại điện tử, kinh tế số cùng với mức độ hội nhập sâu rộng đã khiến nhiều quy định của luật hiện hành dần bộc lộ bất cập. Song song với đó, yêu cầu tinh gọn bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, cải cách thủ tục và xây dựng Chính phủ số cũng đòi hỏi khung pháp lý phải được điều chỉnh kịp thời.

Việc sửa đổi luật lần này hướng tới mục tiêu xây dựng mô hình hải quan số, vận hành hiện đại, minh bạch, vừa tạo thuận lợi cho thương mại, vừa nâng cao hiệu quả quản lý và phòng, chống gian lận.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính, dự thảo luật được thiết kế gồm 4 điều, trong đó sửa đổi một số quy định của Luật Hải quan và các luật có liên quan, tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn

Thứ nhất, cải cách thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số tiếp tục là trục xuyên suốt, với việc điều chỉnh các quy định liên quan đến hồ sơ hải quan, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn được đặt vào toàn bộ quy trình nghiệp vụ nhằm tiến tới thực hiện đầy đủ mô hình hải quan số.

Thứ hai, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi kèm với việc nâng cao trách nhiệm và hiệu quả quản lý. Theo đó, Chính phủ và Bộ Tài chính được giao quy định chi tiết một số nội dung để đảm bảo tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện, phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính trong giai đoạn mới.

Thứ ba, bổ sung các quy định nhằm đáp ứng các yêu cầu trong quản lý bối cảnh mới về kiểm định hải quan, quản lý tuân thủ, kiểm tra, giám sát đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Cùng với đó là việc hoàn thiện cơ chế quản lý đối với kho ngoại quan, hàng miễn thuế, hàng trung chuyển và một số nội dung phục vụ phát triển khu thương mại tỉnh, trung tâm logistics và các mô hình kinh tế mới. 

Thứ tư, dự thảo luật tiến hành rà soát, điều chỉnh các quy định liên quan đến tổ chức bộ máy, thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan, nhằm đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ khi triển khai. Những quy định không còn phù hợp hoặc đã được điều chỉnh tại các luật khác cũng được đề xuất bãi bỏ để hạn chế chồng chéo, nâng cao hiệu quả thi hành. 

“Ủy ban đồng tình với việc yêu cầu xác thực định danh điện tử đối với tổ chức, cá nhân tham gia giao dịch hàng hóa qua nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng cần nghiên cứu phương án xác thực một lần đối với mỗi tài khoản và được sử dụng thống nhất cho các giao dịch phát sinh trên tài khoản đó, bảo đảm thuận lợi cho người sử dụng và hiệu quả quản lý nhà nước”

Trình bày báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết cơ quan thẩm tra thống nhất với sự cần thiết sửa đổi luật nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng, đồng thời xử lý những bất cập phát sinh trong thực tiễn. Dự thảo luật cơ bản phù hợp với Hiến pháp, đảm bảo tính thống nhất với hệ thống pháp luật và tương thích với các cam kết quốc tế.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, cơ quan thẩm tra nhìn chung thống nhất với định hướng cải cách thủ tục hành chính, thúc đẩy chuyển đổi số và tăng cường quản lý hải quan trên nền tảng dữ liệu, gắn với cơ chế phân cấp, phân quyền trong dự thảo luật.

Tuy nhiên, Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, đối chiếu với các luật liên quan, nhất là những dự án luật đang được Quốc hội xem xét tại cùng kỳ họp, để bảo đảm sự đồng bộ trong toàn hệ thống pháp luật.

Theo đó, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục hoàn thiện quy định về quản lý hải quan đối với hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới, đặc biệt là cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bên liên quan. Đồng thời, cần rà soát kỹ các nội dung giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm ranh giới rõ ràng, tránh chồng chéo và thuận lợi khi triển khai.

Về nội dung kiểm định hải quan, Ủy ban cơ bản ủng hộ việc bổ sung quy định nhưng đề nghị cần làm rõ tiêu chí xác định hàng hóa thuộc diện kiểm định, cũng như trách nhiệm của cơ quan hải quan trong việc tổng hợp, đánh giá và đưa ra kết luận cuối cùng.

Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ quy định chi tiết các nội dung liên quan như căn cứ, phương pháp, phạm vi áp dụng, trình tự thủ tục và giá trị pháp lý của kết quả kiểm định, bao gồm cả đánh giá lại hoặc đánh giá bổ sung.

Đối với quản lý tuân thủ, cơ quan thẩm tra nhận định đây là bước tiến quan trọng trong lộ trình hiện đại hóa hải quan, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của doanh nghiệp.

Tuy vậy, cần tiếp tục rà soát để phân biệt rõ với cơ chế quản lý rủi ro nhằm tránh trùng lặp, đồng thời bổ sung quy định cho phép người khai hải quan có quyền giải trình hoặc khiếu nại khi cần thiết, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nêu rõ.