Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan đang mở ra những thay đổi lớn trong cách tiếp cận quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới, khi cơ quan quản lý đề xuất tăng vai trò của các sàn trong quy trình khai báo. Trong khi mục tiêu là siết chặt kiểm soát rủi ro và thích ứng với xu hướng số hóa, nhiều doanh nghiệp lại bày tỏ lo ngại về nguy cơ “gánh” trách nhiệm vượt quá vai trò trung gian vốn có…

Ngày 11/6, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Cục Hải quan tổ chức hội thảo “Lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan”. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở các đề xuất kỹ thuật, mà ở sự khác biệt trong cách tiếp cận quản lý đối với thương mại điện tử xuyên biên giới.

Sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Hải quan hiện hành được đánh giá là đã lỗi nhịp với thực tiễn. Theo ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, mô hình kiểm soát truyền thống, vốn dựa vào kiểm tra tại biên giới và xử lý hồ sơ không còn phù hợp khi dòng chảy thương mại ngày càng phân tán, tốc độ cao và phi vật lý hóa. 

Từ thực tế đó, dự thảo luật được xây dựng theo hướng chuyển đổi căn bản tư duy quản lý, từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro, đồng thời đẩy mạnh số hóa, hướng tới mục tiêu vừa tăng hiệu quả kiểm soát vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Doanh nghiệp trên sàn thương mại điện tử lo “gánh” rủi ro

Tuy nhiên, chính điểm “hiện đại hóa” này lại nảy sinh tranh luận. Doanh nghiệp không phản đối xu hướng số hóa hay tự động hóa, nhưng lo ngại cách thiết kế chính sách có thể tạo ra gánh nặng lớn, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại điện tử khi yêu cầu sàn đứng ra khai báo thay cho các bên.

Về mặt quản lý, đây được xem là cách tiếp cận hợp lý nhằm “nắm đầu mối” trong bối cảnh giao dịch phân tán. Nhưng ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cho rằng cách tiếp cận này có nguy cơ làm sai lệch bản chất của mô hình nền tảng.

Không chỉ dừng lại ở vấn đề bản chất, doanh nghiệp cũng cho rằng cách thiết kế quy định hiện nay chưa bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Cụ thể, việc tập trung trách nhiệm vào sàn thương mại điện tử được cho là chưa phù hợp với quy định cho phép nhiều chủ thể cùng tham gia hoạt động hải quan, cũng như chưa tương thích với vai trò trung gian đã được xác lập trong Luật Thương mại điện tử, ông Hà cho biết.

Từ thực tế này, đại diện Shopee đề xuất điều chỉnh theo hướng phân định lại vai trò: sàn thương mại điện tử nên dừng ở nghĩa vụ cung cấp thông tin, trong khi trách nhiệm khai báo thuộc về các chủ thể trực tiếp liên quan đến hàng hóa. 

Một điểm nghẽn khác nằm ở yêu cầu xác thực người mua trong giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới, ông Hà cho rằng quy định này cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi đặc thù của hàng hóa thương mại điện tử hoàn toàn khác với hàng hóa xuất nhập khẩu truyền thống.

Hàng hóa giao dịch qua nền tảng số thường có giá trị nhỏ, số lượng lớn và phân tán, đòi hỏi tốc độ xử lý nhanh. Việc áp dụng cơ chế xác thực chặt tương tự như với hàng hóa container có thể tạo ra điểm nghẽn mới thay vì giải quyết vấn đề. Khi mỗi ngày có hàng trăm nghìn đơn hàng, chỉ cần một khâu xác thực kéo dài cũng đủ làm gián đoạn toàn bộ chuỗi vận hành.

Bên cạnh đó, quy định này cũng kéo theo chi phí đáng kể về hạ tầng kỹ thuật và vận hành cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý, trong khi phần lớn đơn hàng có giá trị thấp và ít ảnh hưởng đến nguồn thu thuế. Rộng hơn, việc siết chặt theo hướng này còn có nguy cơ làm gia tăng chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến trải nghiệm người tiêu dùng và làm chậm lại đà phát triển của thị trường, ông Hà phân tích.

Đồng quan điểm, bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam cho rằng các quy định trong dự thảo cần được rà soát trong mối tương quan với Luật Thương mại điện tử nhằm tránh chồng chéo về quyền và nghĩa vụ.

Ngoài vấn đề pháp lý, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam cũng cảnh báo rủi ro thực tiễn khi giao nghĩa vụ kê khai cho sàn. Bởi lẽ, khi không nắm đầy đủ thông tin về hàng hóa, doanh nghiệp khó có thể xác thực và chịu trách nhiệm đối với các nội dung kê khai. Điều này đồng nghĩa với việc đặt lên các sàn một rủi ro pháp lý lớn mà họ không thể kiểm soát.

Bài toán cân bằng giữa kiểm soát và tạo thuận lợi thương mại

Một bài toán cân bằng giữa yêu cầu kiểm soát rủi ro và mục tiêu tạo thuận lợi thương mại được đặt ra. Nếu nghiêng quá về kiểm soát, chi phí tuân thủ sẽ tăng, trải nghiệm người dùng bị ảnh hưởng và thị trường có thể chững lại. Ngược lại, nếu nới lỏng, nguy cơ bị lợi dụng lại gia tăng.

Ông Hưng cho biết việc yêu cầu sàn thương mại điện tử tham gia vào quá trình khai báo không phải là cách tiếp cận cá biệt, mà phù hợp với xu hướng quốc tế. Theo ông, việc coi sàn hoàn toàn “đứng ngoài” trách nhiệm là chưa phản ánh đầy đủ vai trò của nền tảng trong chuỗi giao dịch bởi trong thực tế, các giao dịch trên nền tảng đều gắn với trách nhiệm dân sự của các bên tham gia.  

“Không thể nói nền tảng không nắm được gì. Nếu hoạt động vận chuyển bị lợi dụng để đưa hàng cấm như ma túy thì không thể đứng ngoài trách nhiệm”, ông Hưng nhấn mạnh.

Từ góc độ quản lý rủi ro, cơ quan hải quan cho rằng nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, thương mại điện tử có thể bị lợi dụng để vận chuyển hàng cấm qua đường bưu chính, chuyển phát nhanh với danh tính người nhận không rõ ràng.

Ở góc độ kỹ thuật, ông Vương Tuấn Nam, Phó Trưởng ban Giám sát quản lý, Cục Hải quan cho biết quy định về nghĩa vụ của sàn thực chất chủ yếu là cung cấp thông tin đơn hàng, dữ liệu đầu vào quan trọng để cơ quan hải quan chuẩn bị và xử lý thông quan.

Đối với yêu cầu định danh và xác thực người mua, đại diện cơ quan hải quan cho biết đây không phải là biện pháp áp dụng đại trà cho mọi trường hợp. Theo thiết kế dự kiến, người mua chỉ cần thực hiện định danh một lần, dữ liệu sẽ được lưu trữ và tái sử dụng cho các giao dịch sau. Việc xác thực bổ sung chỉ áp dụng với các trường hợp có dấu hiệu rủi ro.

Quy trình xác thực cũng được xây dựng theo hướng linh hoạt, có thể sử dụng nhiều phương thức như OTP, nhận diện khuôn mặt (eKYC), nhằm bảo đảm thuận tiện cho người dùng. Trên cơ sở dữ liệu định danh, phần lớn các lô hàng đủ điều kiện sẽ được xử lý tự động.

Từ góc độ quản lý, cơ quan hải quan cho rằng các quy định này không nhằm tạo thêm rào cản, mà hướng tới mục tiêu kép: vừa tăng cường kiểm soát rủi ro, vừa tạo thuận lợi thương mại thông qua tự động hóa và xử lý nhanh hơn. Tuy nhiên, cách thức triển khai cần dung hòa giữa yêu cầu quản lý và thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp.