Trước đà tăng trưởng mạnh của thương mại điện tử xuyên biên giới, dự thảo Luật Hải quan sửa đổi tập trung tái cấu trúc thủ tục hành chính theo hướng tinh gọn, số hóa toàn diện, trong đó hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát hàng hóa trên nền tảng số nhằm vừa tăng cường quản lý, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp...

Tại Phiên họp thứ 4 diễn ra chiều 15/7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan do Chính phủ trình. Việc sửa luật được đặt ra trong bối cảnh Luật Hải quan sau 12 năm thực thi, dù đã qua 5 lần điều chỉnh nhưng Luật Hải quan hiện hành được đánh giá đang dần bộc lộ những hạn chế khi chưa theo kịp tốc độ biến đổi của môi trường kinh tế và công nghệ.

Trình bày tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết dự thảo luật có cấu trúc ngắn gọn với 2 điều, nhưng bao trùm 5 nhóm chính sách lớn. Một trong những điểm nhấn là việc tái cấu trúc thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa và số hóa toàn diện.

Theo đó, các chứng từ trong hồ sơ hải quan sẽ được chuyển sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử nhằm tạo nền tảng vận hành trên môi trường số. Cùng với đó, một số điều kiện đối với đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan cũng được đề xuất loại bỏ để giảm rào cản cho doanh nghiệp.

Ở góc độ tạo thuận lợi cho hoạt động logistics, dự thảo điều chỉnh theo hướng kéo dài thời gian lưu giữ hàng hóa tại kho ngoại quan và điểm thu gom hàng lẻ, trong khi thủ tục xin gia hạn được loại bỏ. Những thay đổi này được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, đồng thời cho phép cơ quan quản lý tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát.

Thứ hai, liên quan đến phân cấp, phân quyền, dự luật đề xuất mở rộng thẩm quyền quy định chi tiết cho Chính phủ tại 8 nội dung, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Tài chính hướng dẫn cụ thể 7 điều khoản. Cách tiếp cận này nhằm tăng tính linh hoạt trong điều hành chính sách, phù hợp với diễn biến nhanh của thực tiễn.

Thứ ba, một điểm mới đáng chú ý khác tại dự thảo Luật lần này là việc bổ sung các khái niệm như “kiểm định hải quan”, “quản lý tuân thủ” hay “địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế”. Đồng thời, dự thảo cũng dành một điều khoản riêng để điều chỉnh hoạt động kiểm tra, giám sát đối với hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử, qua đó bảo đảm sự đồng bộ với các luật liên quan.

Thứ tư, dự thảo luật cũng loại bỏ một số quy định không còn phù hợp, trong đó có nội dung liên quan đến “kho bảo thuế” và cơ chế giám sát hàng hóa tại cửa hàng miễn thuế. Ngoài ra, quy định mới cũng đề xuất yêu cầu doanh nghiệp kinh doanh kho, bãi, cảng phải chịu trách nhiệm xử lý, tiêu hủy hàng hóa tồn đọng gây ô nhiễm môi trường.

Thứ năm, song hành với việc bổ sung chính sách mới, nhiều quy định hiện hành cũng được chỉnh sửa để thống nhất với hệ thống pháp luật và mô hình tổ chức bộ máy sau khi được sắp xếp lại.

Cụ thể, các khái niệm như “kho ngoại quan”, “người khai hải quan” được điều chỉnh để tương thích với Luật Thương mại điện tử và Luật Quản lý thuế. Đồng thời, trách nhiệm của các chủ thể liên quan trong việc quy hoạch, xây dựng hạ tầng khu thương mại tự do cũng được làm rõ hơn.

Song song, dự thảo bổ sung thẩm quyền cho cơ quan hải quan trong việc tạm dừng hàng hóa quá cảnh khi có dấu hiệu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; điều chỉnh quy định về kiểm tra sau thông quan theo hướng thống nhất đầu mối, kéo dài thời hạn thực hiện tối đa lên 20 ngày làm việc.

Đối với đề xuất thí điểm mô hình hải quan là đầu mối duy nhất trong kiểm tra chuyên ngành, đây là hướng đi tích cực, đặc biệt trong bối cảnh triển khai Cơ chế một cửa quốc gia. Tuy nhiên, để tạo chuyển biến rõ nét, cần nghiên cứu cải cách toàn diện mô hình theo hướng giao hải quan vai trò trung tâm trong tiếp nhận và điều phối hoạt động kiểm tra.

Qua thẩm tra sơ bộ, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản đồng thuận với việc bổ sung quy định về kiểm định hải quan nhưng yêu cầu làm rõ phạm vi, căn cứ, phương pháp và trình tự kiểm định, phân định rạch ròi giữa kiểm định hải quan với các hoạt động đánh giá chuyên ngành khác cũng như quy định cụ thể về quyền khiếu nại của doanh nghiệp, giá trị pháp lý của kết quả kiểm định, cũng như cơ chế xử lý khi có kết quả đánh giá lại.

Liên quan đến xử lý hàng hóa tồn đọng gây ô nhiễm môi trường, cơ quan thẩm tra cơ bản đồng thuận với quy định mới nhằm giảm áp lực cho hệ thống cảng, kho, bãi. Dù vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị cần tiếp tục làm rõ trách nhiệm của các doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng trong việc tổ chức xử lý để bảo đảm tính thống nhất khi áp dụng trên thực tế.

Nhìn chung, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng bảo đảm tính khả thi, minh bạch và tạo thuận lợi cho hoạt động của doanh nghiệp. Đặc biệt, các chính sách mới cần được đánh giá kỹ lưỡng về tác động, nhất là yêu cầu đầu tư hạ tầng số trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra cũng ủng hộ định hướng lấy cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số làm trọng tâm nhưng cần tiếp tục rút ngắn thời gian xử lý, hoàn thiện cơ chế quản lý đối với thương mại điện tử và làm rõ các quy định về kiểm tra sau thông quan theo hướng minh bạch hơn.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết cần rà soát chặt chẽ các quy định giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết, nhằm tránh phát sinh khoảng trống pháp lý. Đồng thời, cần làm rõ cấu trúc, vai trò và sự kết nối giữa các hệ thống thông tin phục vụ hải quan điện tử, cũng như bổ sung cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan để nâng cao hiệu quả quản lý.