Tài chính số Việt Nam đang tăng trưởng nhanh hơn mặt bằng chung của thế giới, khi có tới 87% người dân có tài khoản ngân hàng và số lượng giao dịch QR tăng 128,2% giai đoạn 2021-2025. Tuy nhiên, đà tăng này đang đối mặt nhiều rủi ro phi truyền thống, khung pháp lý phân tán và những dạng tranh chấp mới mà hệ thống pháp luật hiện hành chưa có đủ công cụ để xử lý...

Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) và Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp tổ chức hội nghị "Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp". Đây là sự kiện mở đầu Chuỗi Quản trị pháp lý doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh 2026 (LMS 2026), với sự tham gia của hơn 200 đại biểu là đại diện doanh nghiệp, ngân hàng, tổ chức tín dụng và luật sư cùng nhiều chuyên gia uy tín trong lĩnh vực tài chính số và giải quyết tranh chấp.

10% TRANH CHẤP TẠI VIAC LÀ TÀI CHÍNH, NGÂN HÀNG, GẦN NỬA CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI

Từ dữ liệu thực tiễn giải quyết tranh chấp, PGS.TS Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC, cho biết trong năm 2025, tranh chấp trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng chiếm 10% tổng số vụ VIAC tiếp nhận. Đáng chú ý hơn, gần một nửa tổng số vụ tranh chấp tại VIAC trong năm có ít nhất một bên FDI và/hoặc yếu tố nước ngoài — phản ánh mức độ quốc tế hóa ngày càng sâu của hoạt động kinh doanh và đầu tư tại Việt Nam.

"Những chuyển động của thị trường nói chung và tài chính nói riêng trong bối cảnh số hiện nay đòi hỏi pháp luật cần tạo điều kiện đủ thuận lợi cho các hoạt động huy động vốn, theo kịp những giao dịch mới và bảo đảm quyền, lợi ích của các bên khi tranh chấp phát sinh."

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa — Phó Chủ tịch VIAC

Tại phần tham luận dẫn đề, Luật sư Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Campuchia, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính Châu Á Thái Bình Dương, IFC/WBG đã đặt tốc độ tăng trưởng của tài chính số Việt Nam vào tương quan quốc tế: tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng đã đạt 87%, giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021–2025. Sự chuyển dịch này đang giảm dần sự phụ thuộc vào giấy tờ và tiền mặt, đồng thời mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho cả doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng nhanh hơn mặt bằng thế giới đi kèm với một danh sách rủi ro phi truyền thống đang ngày càng hiện hữu: rò rỉ dữ liệu, gian lận trực tuyến, tấn công mạng và sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh chưa được cấp phép rõ ràng. Trong khi đó, khung pháp lý hiện hành vẫn còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau và thiếu cơ chế phối hợp liên ngành.

Từ thực trạng đó, đại diện IFC đưa ra ba nhóm khuyến nghị chính sách.

Thứ nhất: Các cơ quan quản lý Việt Nam cần nhanh chóng chuyển đổi sang mô hình "quản lý theo rủi ro", thay vì quy định cứng cho từng sản phẩm, dịch vụ.

Thứ hai: Cần khẩn trương hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), thiết lập khung pháp lý cho Ngân hàng mở (Open Banking) và tăng cường năng lực giám sát công nghệ.

Thứ ba: Ưu tiên hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng; tăng cường chia sẻ dữ liệu, giám sát FinTech và cơ chế giải quyết tranh chấp; đẩy mạnh phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngân hàng, FinTech và các bên liên quan.

TÀI SẢN MÃ HÓA CHƯA ĐỦ KHUNG PHÁP LÝ ĐỂ GIAO DỊCH TÍN DỤNG

Tại Phiên làm việc thứ nhất, hội nghị tập trung vào các loại giao dịch tài chính trong bối cảnh số hóa, với ba hướng tiếp cận từ ba chuyên gia đại diện cho các góc độ khác nhau: pháp lý giao dịch số, blockchain và tài sản mã hóa.

Luật sư Hoàng Thị Ngọc Diệp, Luật sư Thành viên Dilinh Legal, đánh giá thanh toán số đang là điểm nổi bật của tài chính số Việt Nam, trong khi tín dụng số đang mở rộng ra ngoài hệ thống ngân hàng thông qua các nền tảng cho vay ngang hàng (P2P). Để tiếp cận các sản phẩm tài chính dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp cần từng bước số hóa hoạt động và xây dựng dữ liệu đầy đủ, minh bạch, có khả năng kiểm chứng. Quá trình định danh điện tử, giao kết hợp đồng điện tử và tự động hóa quy trình cho vay đang tạo ra những phương thức tiếp cận vốn mới mà doanh nghiệp cần hiểu rõ về cả cơ hội lẫn yêu cầu tuân thủ kèm theo.

Với hoạt động cho vay trực tuyến, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng, chuyên gia nhấn mạnh việc kiểm soát tính pháp lý của giao dịch, chất lượng dữ liệu và an toàn công nghệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Việc xác thực và lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch, cùng với cơ chế xử lý tranh chấp được thiết lập ngay từ quá trình vận hành sẽ quyết định giá trị chứng minh của giao dịch khi rủi ro phát sinh.

Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), làm rõ một điểm thường bị hiểu nhầm về công nghệ: blockchain có thể tăng khả năng lưu trữ và truy vết giao dịch, nhưng không tự bảo đảm dữ liệu đầu vào là chính xác. Dữ liệu đáng tin cậy không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà trước hết nằm ở nguồn dữ liệu, tính chính xác, khả năng xác thực và truy vết. Doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát dữ liệu từ đầu vào và xác định rõ chủ thể, trách nhiệm đối với dữ liệu đó.

Ở góc độ huy động vốn, ông Trung cho rằng blockchain và token hóa có thể mở rộng khả năng đưa tài sản, dòng tiền và giao dịch vào các kênh huy động vốn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn minh bạch hơn. Tuy nhiên, để tài sản mã hóa tham gia vào giao dịch tín dụng, cần làm rõ trước các vấn đề pháp lý có thể phát sinh: quyền đối với tài sản, nghĩa vụ trả nợ, lưu ký và định giá. Giá trị của dữ liệu truy vết cũng cần được bảo đảm về năng lực kỹ thuật, chuyên môn và tư cách pháp lý để có thể sử dụng như chứng cứ trong tranh chấp.

"Thách thức của tranh chấp tài sản số không chỉ nằm ở việc xác định quyền mà còn ở khả năng chứng minh, bảo toàn và thi hành quyền đó. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không nhất thiết phải xây dựng một cơ chế riêng cho tranh chấp tài sản số, mà có thể điều chỉnh hoàn thiện quy định hiện có."

Luật sư Phùng Anh Tuấn — Giám đốc VCI Legal, Phó Chủ tịch thường trực VAFI, Trọng tài viên VIAC

Phiên làm việc thứ hai tập trung vào thực tiễn và định hướng hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp trong giao dịch tài chính số — lĩnh vực đang có nhiều khoảng trống pháp lý nhất.

Luật sư Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, Phó Giám đốc VMC, xác định xu hướng: sự phát triển của giao dịch tài chính số đang kéo theo những dạng tranh chấp mới, đặc biệt khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào quá trình giao dịch và quản lý tài sản.

Từ thực tiễn các vụ việc liên quan đến tài sản số, những vấn đề về quyền đối với tài sản, chuyển giao và khả năng xác định trách nhiệm giữa các bên ngày càng được đặt ra rõ hơn. Khi giao dịch phụ thuộc nhiều hơn vào nền tảng và dữ liệu số, giá trị chứng minh của dữ liệu giao dịch và trách nhiệm của các chủ thể tham gia trở thành vấn đề doanh nghiệp không thể bỏ qua.

TS.LS Phan Hoài Nam, CEO Công ty Luật W&A, Trọng tài viên VIAC, nhận định: các vụ việc phát sinh hiện nay tại VIAC vẫn tập trung vào nghĩa vụ quy định trong hợp đồng vay, nợ gốc, lãi, phí, phạt trả chậm và bồi thường. Tuy nhiên, khi hình thức tài trợ vốn trở nên đa dạng hơn, quy mô giao dịch tăng lên và nền tảng can thiệp vào nhiều khâu hơn, các tranh chấp trong thời gian tới có thể sẽ phức tạp hơn đáng kể, đặc biệt khi nhà đầu tư phụ thuộc vào dữ liệu và kết quả thẩm định của nền tảng.

Thách thức giai đoạn tới không chỉ là tạo hành lang pháp lý cho các mô hình mới, mà còn là bảo đảm tính minh bạch, kiểm soát rủi ro và phân định trách nhiệm rõ ràng giữa các chủ thể.

Đối với tranh chấp trong giao dịch tài sản mã hóa, Luật sư Phùng Anh Tuấn, Giám đốc VCI Legal, Phó Chủ tịch thường trực VAFI, Trọng tài viên VIAC, chỉ ra một điểm mấu chốt: việc pháp luật ghi nhận tài sản mã hóa là tài sản tạo cơ sở cho các quyền dân sự, nhưng chưa đủ để xác định chủ sở hữu và giải quyết các vấn đề về giao dịch, lưu ký, chuyển giao.

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã ghi nhận thương lượng, hòa giải, trọng tài và Tòa án là các phương thức giải quyết tranh chấp trên thị trường tài sản mã hóa, đây là bước tiến lập pháp quan trọng, nhưng vẫn còn khoảng cách giữa ghi nhận và vận hành thực tiễn.

Đối với trọng tài, thỏa thuận trọng tài vẫn là điều kiện cốt lõi để xác lập thẩm quyền; tuy nhiên, tại từng vụ việc, các bên vẫn cần xác định rõ quan hệ tranh chấp và phạm vi giải quyết. Với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, các bên cần thống nhất ngay từ hợp đồng về luật áp dụng và phương thức giải quyết tranh chấp, đồng thời dự liệu rõ việc trao đổi, lưu giữ dữ liệu và trách nhiệm phối hợp giữa các bên.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia cho rằng không nhất thiết phải xây dựng cơ chế riêng cho tranh chấp tài sản số, mà có thể điều chỉnh và hoàn thiện quy định hiện có, trong đó cần chú trọng pháp luật về biện pháp khẩn cấp, thu thập chứng cứ từ bên thứ ba và thi hành đối với tài sản mã hóa.

Qua hai phiên, hội nghị xác lập một khung nhìn chung: tài chính số đang mở ra cơ hội tiếp cận vốn và dịch vụ tài chính rộng hơn cho doanh nghiệp Việt Nam, nhưng tốc độ phát triển của thị trường đang đi trước tốc độ hoàn thiện của pháp luật. Khoảng cách đó không chỉ tạo ra rủi ro cho doanh nghiệp trong từng giao dịch cụ thể, mà còn đặt ra câu hỏi về năng lực của hệ thống giải quyết tranh chấp khi các mô hình kinh doanh mới, từ cho vay ngang hàng đến token hóa tài sản, trở nên phổ biến hơn trong những năm tới.