Việt Nam sở hữu hơn 3.260 km bờ biển cùng vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn hơn 1 triệu km2. Dù tiềm năng đại dương là vô cùng to lớn, việc khai thác không gian này trong thời gian qua lại gặp không ít trở lực từ sự bất cập của hạ tầng pháp lý hiện hành...

Ngày 3/8, Bộ Tư pháp đăng tải hồ sơ thẩm định dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi). Dự án luật do Bộ Nông nghiệp và Môi trường soạn thảo, dự kiến trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026).

Cột mốc pháp lý này đánh dấu bước chuyển quan trọng nhằm thay thế văn bản năm 2015 đã bộc lộ nhiều hạn chế. Lần sửa đổi này nhằm hoàn thiện, bổ sung kịp thời các quy định mới, với mục tiêu biến không gian biển thành nguồn lực cạnh tranh quốc gia, khơi thông dòng vốn đầu tư và đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh trong kỷ nguyên mới.

VÌ SAO CẦN SỬA LUẬT?

Theo cơ quan soạn thảo, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2015, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2016, cùng các văn bản quy định chi tiết đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho quản lý tổng hợp tài nguyên, bảo vệ môi trường biển và hải đảo.

Qua gần 10 năm thực hiện, Luật đã góp phần hình thành các công cụ quản lý tổng hợp về biển, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, khai thác hợp lý tài nguyên, phục vụ phát triển bền vững kinh tế biển, bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia.

Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, quá trình triển khai Quy hoạch không gian biển quốc gia và nhu cầu phát triển các ngành kinh tế biển mới, nhiều quy định của Luật năm 2015 đã bộc lộ hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý tổng hợp tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, cần được sửa đổi, bổ sung toàn diện theo các nhóm chính sách sau:

Thứ nhất, khuôn khổ pháp lý về quản lý, sử dụng không gian biển chưa đáp ứng yêu cầu quản trị biển hiện đại. Pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ cơ chế quản lý, phân bổ, điều phối và xử lý chồng lấn trong sử dụng không gian biển; việc tổ chức thực hiện Quy hoạch không gian biển quốc gia còn thiếu cơ sở pháp lý đồng bộ; trách nhiệm quản lý hành chính trên biển giữa trung ương và địa phương chưa được phân định rõ; quy định về giao, cho thuê, đăng ký sử dụng khu vực biển, hồ sơ hải chính, cơ sở dữ liệu và công cụ quản lý khu vực biển còn thiếu hoặc chưa thống nhất.

Điều này làm hạn chế hiệu quả quản lý nhà nước, chưa tạo điều kiện sử dụng không gian biển đa mục tiêu, hiệu quả và bền vững. Vì vậy, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý, sử dụng không gian biển, giao, cho thuê, đăng ký khu vực biển và phân định rõ trách nhiệm quản lý, thực thi, gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia.

Thứ hai, chế định về quyền sử dụng khu vực biển chưa tạo lập đầy đủ cơ sở pháp lý cho đầu tư và khai thác hiệu quả nguồn lực biển. Pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ quyền chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn, thế chấp quyền sử dụng khu vực biển và tài sản gắn liền với khu vực biển; thiếu quy định về chuyển mục đích sử dụng, đăng ký, quản lý biến động và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sử dụng khu vực biển.

Thứ ba, pháp luật về kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ và phục hồi môi trường biển còn nhiều bất cập. Các nguồn ô nhiễm biển ngày càng đa dạng, trong khi quy định về kiểm soát ô nhiễm, phục hồi môi trường, bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu, bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển, kiểm soát sinh vật ngoại lai, quản lý rác thải biển và thực hiện các điều ước quốc tế còn chưa đầy đủ, thiếu tính hệ thống.

Thứ tư, chưa có cơ chế, chính sách đủ mạnh để khơi thông nguồn lực và thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh tế trên biển, hải đảo. Nhiều lĩnh vực mới như năng lượng tái tạo ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao, logistics biển, hạ tầng biển, công trình lưỡng dụng, đảo nhân tạo, khu sản xuất, dịch vụ tập trung trên biển và các mô hình kinh tế biển mới đang thiếu cơ chế pháp lý phù hợp.

Trong khi đó, các chính sách ưu đãi, hỗ trợ còn phân tán, chưa đáp ứng đặc thù đầu tư trên biển có chi phí lớn, rủi ro cao và thời gian thu hồi vốn dài. Đồng thời, cơ chế phối hợp liên ngành, phân quyền, phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số trong quản lý biển vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và môi trường đầu tư.

Do đó, cần xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đặc thù, vượt trội, đồng thời hoàn thiện cơ chế tổ chức thực thi, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và tăng cường phối hợp liên ngành nhằm khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững kinh tế biển.

Năm 2025 Quốc hội đã ban hành Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, trong đó có sửa đổi một số quy định của Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo nhằm thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và xử lý các vướng mắc cấp bách.

Tuy nhiên, các nội dung sửa đổi mới tập trung giải quyết yêu cầu trước mắt, chưa xử lý toàn diện những vấn đề lớn về quản lý không gian biển, quyền sử dụng khu vực biển, kiểm soát ô nhiễm, phát triển kinh tế biển và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, Luật đã được ban hành hơn 10 năm, trong thời gian này, cấp có thẩm quyền có nhiều chủ trương, quan điểm chỉ đạo mới liên quan đến lĩnh vực tài nguyên, môi trường biển và hải đảo.

LOẠI BỎ NHIỀU QUY ĐỊNH KHÔNG CÒN PHÙ HỢP

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc xây dựng Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) là yêu cầu cấp thiết nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, minh bạch, hiện đại; thúc đẩy phát triển kinh tế biển; bảo vệ môi trường, hệ sinh thái biển và thực hiện các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Theo dự thảo tờ trình, dự án luật gồm 08 chương, 85 điều, trong đó có 01 chương nội dung hoàn toàn mới là Chương III về “Quản lý, sử dụng không gian biển”.

So với Luật ban hành năm 2015, Dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) trình thẩm định đợt này không chỉ kế thừa các bộ khung quản trị nền tảng mà còn tạo ra bước ngoặt lớn thông qua việc tinh chỉnh, bổ sung các chế định mới và lược bỏ những quy định không còn phù hợp với thực tiễn.

Ở nhóm nội dung sửa đổi và hoàn thiện, Dự thảo làm rõ hơn kiểm soát ô nhiễm từ các hoạt động trên biển, từ đất liền, ô nhiễm xuyên biên giới, điều tra, đánh giá môi trường biển, phân vùng rủi ro ô nhiễm, đánh giá kết quả kiểm soát ô nhiễm và báo cáo hiện trạng môi trường biển, hải đảo.

Ngoài ra, quy định ứng phó sự cố tràn dầu, hoá chất độc trên biển được chỉnh sửa theo hướng quy định chung về ứng phó sự cố môi trường trên biển và dẫn chiếu ứng phó sự cố tràn dầu, sự cố hóa chất trên biển đến pháp luật phòng thủ dân sự, pháp luật bảo vệ môi trường, pháp luật có liên quan và giao Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế thực hiện; đồng thời chỉnh sửa, bổ sung cụ thể các quy định về cải thiện, phục hồi môi trường trên biển và hải đảo.

Liên quan đến các chính sách về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, so với Luật năm 2015, dự thảo quy định rõ hơn định hướng quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả, bền vững tài nguyên và không gian biển; hỗ trợ, ưu đãi điều tra cơ bản, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; ưu tiên phát huy các tiềm năng, lợi thế đặc thù của từng vùng biển...

Cuối cùng, nhằm tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện, dự thảo đã chủ động lược bỏ các quy định quá chi tiết về thẩm quyền hay thủ tục kỹ thuật để chuyển sang quy định nguyên tắc và giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết.

Cụ thể, Dự thảo Luật lược bỏ một số nội dung về quy hoạch, trình tự lập, thẩm định, phê duyệt, công bố, thực hiện, đánh giá, điều chỉnh quy hoạch; một số nội dung kỹ thuật về điều tra cơ bản, chương trình khoa học và công nghệ, kiểm soát ô nhiễm được rà soát để không quy định trùng lặp với pháp luật về quy hoạch, bảo vệ môi trường, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và các luật có liên quan.

Quy định về thống kê tài nguyên biển cũng được lược bỏ để bảo đảm không trùng lặp với quy định của Luật Thống kê và văn bản hướng dẫn thi hành.

Quy định cụ thể về ứng phó sự cố tràn dầu, hoá chất độc trên biển cũng được đưa ra khỏi Dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo để bảo đảm sự phù hợp với Luật Phòng thủ dân sự, Luật Hoá chất.

Cùng với đó, cách quy định quá chi tiết trong Luật đối với quy định về thẩm quyền, quy trình, thủ tục, nội dung kỹ thuật cũng được lược bỏ, chuyển sang quy định những nguyên tắc, yêu cầu, nội dung chính và giao Chính phủ quy định chi tiết. Việc lược bỏ này nhằm bảo đảm Luật có tính ổn định, tránh phải sửa đổi khi có thay đổi về kỹ thuật quản lý, đồng thời tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện.

Đối với những nội dung không còn được quy định thành điều riêng như trong Luật năm 2015, dự thảo không bỏ hoàn toàn mà cơ cấu lại, tích hợp vào các điều khoản có phạm vi bao quát hơn. Ví dụ, các nội dung về chiến lược, điều tra cơ bản, quản lý tổng hợp tài nguyên vùng bờ, hành lang bảo vệ bờ biển, nhận chìm ở biển được sắp xếp lại để bảo đảm mạch chính sách rõ hơn, hạn chế phân tán, chồng chéo và thuận lợi cho áp dụng pháp luật...