Tháo gỡ rào cản thực thi để tạo động lực cho kinh tế tư nhân

Ngày 15/6/2026, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã có buổi làm việc trực tiếp với cộng đồng doanh nghiệp tại trụ sở Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh: Công cuộc cải cách thể chế kinh tế đang chuyển động với nhịp độ và tinh thần chưa từng có. Đây là giai đoạn cải cách có chiều sâu khi hội tụ đồng thời ba luồng cải cách lớn: bộ máy hành chính được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn và gần dân hơn; tư duy lập pháp dịch chuyển mạnh mẽ từ quản lý theo hướng kiểm soát sang kiến tạo phát triển; và việc thể chế hóa Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất.

Tuy nhiên, bức tranh thực tế của khối tư nhân lại bộc lộ những nghịch lý lớn. Báo cáo tổng hợp do ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI trình bày chỉ ra rằng, dù doanh nghiệp tư nhân mở rộng nhanh về số lượng (đạt hơn 1 triệu doanh nghiệp vào năm 2025, chiếm 96,6% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động) nhưng sự gia tăng này không đồng nghĩa với sức khỏe được cải thiện.

NHIỀU ĐIỂM NGHẼN TRONG THỰC THI

Đặc trưng bao trùm vẫn là tình trạng "đông nhưng nhỏ" khi gần 70% doanh nghiệp có vốn dưới 10 tỷ đồng và 81,4% sử dụng dưới 10 lao động. Năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị và hiệu quả sinh lời của khối này còn rất thấp.

Theo kết quả khảo sát Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh phiên bản 2.0 (PCI 2025), tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn tìm kiếm khách hàng tăng vọt lên mức 60,2%, tương đương giai đoạn căng thẳng nhất của đại dịch Covid-19.

Bên cạnh đó, tiếp cận vốn vẫn là điểm nghẽn cấu trúc cốt lõi khi 75,5% doanh nghiệp không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm, và tới 93,5% khoản vay yêu cầu thế chấp. Khả năng dự đoán chính sách thấp cùng gánh nặng chi phí không chính thức ở các khâu thuế, nhập khẩu, xin phép xây dựng tiếp tục là rào cản lớn.

Đáng chú ý, từ đầu tháng 3/2026, cộng đồng doanh nghiệp lại phải hứng chịu thêm "cú sốc kép" từ xung đột Trung Đông. Giá dầu diesel tăng có thời điểm gần 300%, chi phí logistics quốc tế tăng gấp 2-3 lần, lãi suất cho vay neo cao (9% - 13%/năm) khiến làn sóng giải thể, tạm ngừng hoạt động gia tăng mạnh. Mặc dù đến tháng 6/2026 đã có một số tín hiệu hạ nhiệt, nhưng độ trễ của chi phí vẫn tạo áp lực cực lớn lên dòng tiền của doanh nghiệp.

Dù Quốc hội và Chính phủ có nhiều nỗ lực gỡ vướng, VCCI vẫn nhận diện một bức tranh mang tính hệ thống về những điểm nghẽn nghiêm trọng trong thực thi. Trong đó, quy hoạch đang là rào cản lớn nhất khiến dự án tắc nghẽn ngay từ đầu; khâu giải phóng mặt bằng phát sinh nhiều xung đột do các cơ quan thiếu linh hoạt, cứng nhắc yêu cầu xong 100% diện tích mới giao đất thay vì cho triển khai cuốn chiếu. Nút thắt phổ biến nhất nằm ở việc chậm phê duyệt giá đất cụ thể và định giá đất cao bất thường.

Đặc biệt, sự mâu thuẫn, thiếu rõ ràng không chỉ tồn tại ở cơ chế cũ mà xuất hiện ngay trong các văn bản mới ban hành năm 2026. Điển hình là quy định về gia hạn dự án đầu tư và gia hạn thời hạn sử dụng đất đang vênh nhau giữa Luật Đất đai 2024 (quy định 06 tháng) và Nghị định 96/2026/NĐ-CP (quy định 12 tháng).

Thủ tục đầu tư trực tuyến vẫn chưa thực sự thuận tiện khi doanh nghiệp phải nộp hồ sơ tại hai cổng khác nhau và vẫn buộc phải nộp bản giấy để đối chiếu. Từ hơn 879 phản ánh thu nhận đầu năm 2026, khảo sát của VCCI chỉ ra khoảng cách lớn giữa văn bản và thực tiễn: 33,33% doanh nghiệp bị kéo dài thời gian làm thủ tục hành chính, 38,18% vẫn phải trả chi phí không chính thức và tới 24,04% doanh nghiệp buộc phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh.

KHƠI THÔNG THỂ CHẾ, THU HẸP KHOẢNG CÁCH TỪ VĂN BẢN ĐẾN THỰC TIỄN

Trong bối cảnh này, vai trò của Ủy ban Kinh tế và Tài chính trở nên hết sức quan trọng. PGS. TS Hồ Sỹ Hùng cho rằng phần lớn các đạo luật định hình môi trường kinh doanh, từ đất đai, đầu tư, đấu thầu, quy hoạch cho tới thuế, tín dụng và hỗ trợ doanh nghiệp đều đi qua quá trình thẩm tra và cho ý kiến của Ủy ban.

"Chất lượng của môi trường kinh doanh Việt Nam trong những năm tới sẽ phụ thuộc rất lớn vào chất lượng những đạo luật mà Ủy ban tham gia định hình. Cộng đồng doanh nghiệp nhìn vào Ủy ban như một người gác cổng cho chất lượng thể chế kinh tế của quốc gia", PGS. TS Hồ Sỹ Hùng nhận định.

Chương trình lập pháp của Quốc hội nhiệm kỳ này rất lớn về khối lượng và rất nhanh về tiến độ. Đây là điều cần thiết để kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn và mở đường cho phát triển. Nhưng tốc độ lập pháp cao cũng đặt ra một yêu cầu tương xứng về chất lượng, và chất lượng của một đạo luật kinh tế suy cho cùng được kiểm chứng ở chỗ nó có đi vào cuộc sống được hay không, có phù hợp với năng lực thực tế của doanh nghiệp hay không, và có ổn định để doanh nghiệp dự liệu được hay không.

Từ thực tiễn lắng nghe doanh nghiệp, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng cho biết VCCI cảm nhận rất rõ những kỳ vọng của họ. Doanh nghiệp mong muốn các đạo luật có tính ổn định và khả năng dự báo cao, bởi không gì làm xói mòn niềm tin đầu tư bằng một khung pháp lý thay đổi liên tục và khó lường.

Hơn hết, doanh nghiệp mong muốn pháp luật thống nhất và rõ ràng, hạn chế tối đa tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo khiến cả người thực thi lẫn người tuân thủ đều lúng túng. Và quan trọng nhất, doanh nghiệp mong muốn khoảng cách giữa văn bản và thực thi được thu hẹp, bởi một chính sách dù tốt trên giấy nhưng vướng ở khâu thực thi thì vẫn chưa thực sự đến được với doanh nghiệp.

Do đó, VCCI mong muốn thiết lập kênh chính thức để Ủy ban tiếp nhận các kết quả điều tra, khảo sát, nghiên cứu do VCCI thực hiện, qua đó cung cấp cơ sở thực chứng phục vụ công tác xây dựng và thẩm tra chính sách. Đồng thời tăng cường tham vấn cộng đồng doanh nghiệp thông qua VCCI đối với các đạo luật về kinh tế, doanh nghiệp, đặc biệt thiết lập cơ chế tham vấn riêng về các đạo luật thuế và tài chính, thực hiện sau các vòng tham vấn chính thức để bảo đảm tính khách quan, toàn diện.

Về dài hạn, VCCI đề nghị Ủy ban ủng hộ việc quy định trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật yêu cầu bắt buộc tham vấn VCCI đối với các đạo luật về kinh tế, nhằm khắc phục tình trạng chỉ lấy ý kiến một số nhóm được hưởng lợi hoặc ít chịu tác động, nhất là khi nội dung tham vấn VCCI đã không còn được ghi nhận sau lần sửa đổi năm 2025.

Hiện nay, do VCCI chưa có nguồn ngân sách dành riêng cho đánh giá tác động dự án luật, tổ chức tham vấn rộng rãi và truyền thông dự thảo chính sách, nên đề nghị Quốc hội xây dựng cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng cho VCCI kèm nguồn kinh phí để thực hiện các hoạt động này.