Chuyển đổi số tại Việt Nam đã vượt qua giai đoạn định hướng chính sách để đi thẳng vào đời sống, làm thay đổi sâu sắc cách người dân tiếp cận và thực thi các quyền cơ bản. Trước bước chuyển mình thực tiễn đó, giai đoạn 2026–2030 đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện thể chế để giải phóng nguồn lực, mở đường cho đất nước phát triển đồng thời bảo vệ các quyền của người dân một cách toàn vẹn hơn...

Ngày 14/8, Bộ Tư pháp đã tổ chức hội thảo “Hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”.

CHUYỂN ĐỔI SỐ KHÔNG CÒN Ở GIAI ĐOẠN ĐỊNH HƯỚNG CHÍNH SÁCH

Theo PGS. TS Nguyễn Hiền Phương, Đại học Luật Hà Nội, tính đến đầu năm 2026, ứng dụng định danh điện tử VNeID đã có khoảng 67 triệu tài khoản định danh điện tử và tích hợp 50 dịch vụ số; Cổng Dịch vụ công quốc gia cung cấp quyền truy cập tới khoảng 4.700 thủ tục hành chính, xử lý 11,5 triệu hồ sơ trực tuyến trong năm 2025 và giúp tiết kiệm hơn 4.000 tỷ đồng chi phí xã hội.

Bên cạnh đó, kinh tế số tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng, gắn chặt với tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP của Việt Nam liên tục tăng trong giai đoạn 2021-2025, đạt 14,02% GDP, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD vào năm 2025.

Những số liệu này cho thấy chuyển đổi số tại Việt Nam không còn dừng ở định hướng chính sách, mà thực sự đã và đang diễn ra trong nhiều lĩnh vực thiết yếu của đời sống kinh tế – xã hội. Qua đó trực tiếp làm thay đổi điều kiện tiếp cận và thực hiện quyền của người dân một cách sâu rộng.

Tuy nhiên, để những thành quả chuyển đổi số thực sự đi vào chiều sâu và phát huy tối đa hiệu quả, việc hoàn thiện hành lang pháp lý đóng vai trò then chốt. Đánh giá về vấn đề này, GS. TS. Vũ Công Giao (Đại học Luật Hà Nội) nhận định, giai đoạn 2026–2030 sẽ đặt chất lượng thể chế vào vị trí trực tiếp thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Nhận thức rõ vai trò quyết định của thể chế, Nghị quyết số 66-NQ/TW đã xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá”. Theo đó, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam sẽ sở hữu hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi; hướng tới năm 2045 có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, bảo vệ hiệu quả quyền con người và quyền công dân.

Đồng thời, Kết luận số 09-KL/TW tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật tinh gọn, hiện đại và dễ tiếp cận; trong đó phân định rõ vai trò giữa luật nền tảng, luật chuyên ngành và các nguồn pháp luật bổ trợ.

Bên cạnh đó, bối cảnh mới còn được định hình bởi chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế nền tảng, già hóa dân số, biến đổi khí hậu… Các yếu tố này mở rộng một số quyền con người như quyền tiếp cận thông tin, dịch vụ và tham gia nhưng cũng làm xuất hiện những rủi ro mới.

Do đó, việc hoàn thiện pháp luật cần đáp ứng “lấy quyền, lợi ích hợp pháp và phẩm giá con người làm điểm xuất phát”.

Để đáp ứng yêu cầu cốt lõi này, việc nhận diện chính xác những tác động của công nghệ đối với các quyền cơ bản đóng vai trò then chốt. Nhận diện đúng không chỉ giúp khai thác tối đa những tiện ích mà công nghệ mang lại cho đời sống, mà còn tạo tiền đề để chủ động ngăn ngừa các rủi ro mới phát sinh. Nhờ đó, hành lang pháp lý vừa đảm bảo tính linh hoạt, vừa giữ vững vai trò bảo vệ các giá trị cốt lõi của con người.

NHẬN DIỆN CHÍNH XÁC NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG NGHỆ 

Theo đánh giá của PGS.TS Nguyễn Hiền Phương, sự bùng nổ của chuyển đổi số đang tái định hình toàn diện không gian, nền tảng cũng như cách thức người dân thụ hưởng và bảo vệ các quyền cơ bản của mình.

Thứ nhất, bối cảnh chuyển đổi số đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân trong mối liên hệ với bảo đảm và bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền riêng tư và quyền tự do biểu đạt.

Thứ hai, bối cảnh chuyển đổi số làm phát sinh vấn đề về quyền tự chủ của cá nhân trong môi trường số và môi trường thuật toán.

Các hệ thống trí tuệ nhân tạo (“AI”) và thuật toán hiện có thể được áp dụng trong tuyển dụng, quản trị lao động, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và các dịch vụ công.

Khi đó, rủi ro đối với quyền con người không chỉ là rò rỉ hoặc sử dụng sai dữ liệu, mà còn là nguy cơ cá nhân bị đối xử bất lợi bởi các hệ thống thiếu minh bạch hoặc mang sẵn thiên lệch từ dữ liệu và thiết kế ban đầu.

Vì vậy, pháp luật và chính sách chuyển đổi số cần đặt ra các cơ chế bảo đảm quyền tự chủ của cá nhân, bao gồm quyền được biết, được giải thích, được phản đối, được yêu cầu xem xét lại quyết định tự động, cũng như cơ chế kiểm toán và phòng chống phân biệt đối xử thuật toán.

Thứ ba, bối cảnh chuyển đổi số đặt ra yêu cầu bảo đảm tính bao trùm (inclusivity) và bảo vệ nhóm yếu thế trước các rủi ro đặc thù trong môi trường số.

Thứ tư, chuyển đổi số làm thay đổi cách xác định trách nhiệm trong bảo đảm và bảo vệ quyền con người.

Vì vậy, PGS.TS Nguyễn Hiền Phương, nhận định pháp luật về chuyển đổi số cần được định hướng từ cách tiếp cận “quản lý công nghệ” sang cách tiếp cận “quản trị công nghệ dựa trên quyền con người”. Trong đó, yêu cầu bao trùm, minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo vệ nhóm yếu thế phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Về định hướng hoàn thiện pháp luật, các chuyên gia cũng cho rằng giai đoạn 2026 – 2030 cần tập trung hoàn thiện và tổ chức thực thi khung pháp luật nền tảng đã được ban hành.

Trọng tâm là tiếp tục rà soát, bổ sung và hướng dẫn áp dụng các quy định của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP, Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 và Nghị định số 142/2026/NĐ-CP, Luật An ninh mạng năm 2025 và Luật Giao dịch điện tử năm 2023.

Nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn này là chuyển các nguyên tắc bảo vệ quyền trong môi trường số thành tiêu chuẩn, quy trình và cơ chế trách nhiệm cụ thể để có thể áp dụng được trong thực tiễn.

Về giải pháp, cần kết hợp quy định pháp luật bắt buộc với các công cụ “luật mềm” để tăng khả năng thích ứng trước sự thay đổi nhanh của công nghệ.

Trong lĩnh vực công nghệ, văn bản luật thường khó theo kịp tốc độ phát triển của thực tiễn. Vì vậy, bên cạnh các quy định có tính bắt buộc, cần phát huy vai trò của bộ quy tắc ứng xử, tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn đạo đức AI, khung đánh giá rủi ro và cơ chế tự đánh giá của doanh nghiệp.

Các công cụ này có thể được cập nhật linh hoạt hơn, hỗ trợ thử nghiệm chính sách, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện và đóng vai trò bổ trợ cho cơ chế quản lý nhà nước...