Các đại biểu Quốc hội cho rằng việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia cần bảo đảm nguồn lực đến đúng đối tượng, đánh giá bằng kết quả thực chất và phân cấp phù hợp với năng lực thực thi của từng địa phương.

Sáng 20/8, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến, Quốc hội thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.

Chương trình được xây dựng trên cơ sở tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành thành một chương trình thống nhất.

KHÔNG THỂ ĐỒNG NHẤT GIẢI NGÂN VỚI HIỆU QUẢ

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, đồng tình với định hướng chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần phân biệt rõ giữa “sản phẩm đầu ra” và “kết quả cuối cùng”.

Theo đại biểu, một ngôi trường được xây dựng, trạm y tế được nâng cấp, thiết chế văn hóa được đầu tư hay mô hình sinh kế được hỗ trợ đều là những sản phẩm cần thiết, nhưng hoàn thành sản phẩm chưa đồng nghĩa với hoàn thành mục tiêu phát triển.

Một trường học được xây dựng nhưng chất lượng học tập không cải thiện; trạm y tế được đầu tư nhưng người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe; hộ nghèo được hỗ trợ sinh kế nhưng sau đó tái nghèo; hay thiết chế văn hóa được xây dựng nhưng ít người sử dụng thì hiệu quả cuối cùng của khoản đầu tư vẫn cần được xem xét.

Do đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị hệ thống đánh giá Chương trình được thiết kế theo hai tầng. Tầng thứ nhất là các sản phẩm đầu ra như công trình, thiết bị, số người được hỗ trợ, tiến độ và giải ngân. Tầng thứ hai, quan trọng hơn, là kết quả và tác động thực tế đối với thu nhập, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa, chất lượng nguồn nhân lực, khoảng cách phát triển giữa các vùng và chất lượng cuộc sống của người dân.

“Cuối cùng, mục tiêu của Chương trình không phải là hoàn thành bao nhiêu dự án, mà là những dự án ấy làm thay đổi cuộc sống người dân như thế nào”, đại biểu nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, đại biểu Thạch Phước Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long, đề nghị làm rõ nguyên tắc giải ngân chỉ là một chỉ tiêu về tiến độ, không thể đồng nhất với hiệu quả Chương trình.

Theo đại biểu, một dự án giải ngân đầy đủ nhưng không cải thiện thu nhập, sinh kế, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa hoặc điều kiện sống của người dân thì chưa thể coi là đạt hiệu quả.

Dữ liệu phục vụ đánh giá vì vậy cần được chuẩn hóa, có khả năng truy xuất, đối soát và kiểm chứng, đồng thời phản ánh mức độ thụ hưởng thực tế của người dân và hiệu quả từng nhóm nhiệm vụ.

Đại biểu cũng lưu ý việc cho phép HĐND cấp tỉnh điều chỉnh, chuyển đổi vốn giữa các dự án, nhiệm vụ cần đi kèm đánh giá tác động đến mục tiêu, chỉ tiêu và đối tượng thụ hưởng, tránh tình trạng nguồn lực tập trung vào những dự án dễ triển khai, dễ giải ngân, trong khi các nhiệm vụ khó thực hiện nhưng tác động trực tiếp đến người dân lại bị thu hẹp.

PHÂN CẤP MẠNH NHƯNG PHẢI “THEO NĂNG LỰC”

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế phân cấp, phân quyền khi triển khai Chương trình. Đại biểu Thạch Phước Bình cho rằng nguyên tắc phân bổ nguồn lực và phân cấp tổ chức thực hiện phải căn cứ mức độ sẵn sàng, năng lực thực thi và điều kiện thực tế của từng địa phương.

Trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã sẽ trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ hơn, song năng lực giữa các địa bàn còn chênh lệch. Nếu phân cấp đồng loạt mà không đánh giá khả năng thực hiện có thể dẫn đến nhiệm vụ được giao nhưng triển khai chậm, cán bộ e ngại trách nhiệm hoặc địa phương chỉ lựa chọn những nội dung dễ thực hiện, dễ giải ngân.

Đại biểu đề nghị định kỳ đánh giá năng lực thực thi của cấp xã để làm căn cứ xác định phạm vi phân cấp và mức độ hỗ trợ, nhất là đối với xã đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

“Việc phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi quyền hạn, trách nhiệm được giao tương xứng với năng lực và điều kiện bảo đảm thực hiện”, đại biểu nêu quan điểm.

Đại biểu Lý Thị Lan, Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang, cũng đề nghị làm rõ hơn quyền chủ động của địa phương trong lựa chọn phương thức thực hiện.

Theo đại biểu, Trung ương nên quy định mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc, tiêu chuẩn và giới hạn nguồn lực; còn trong cùng mục tiêu, cùng nhóm đối tượng, địa phương được chủ động lựa chọn phương thức hỗ trợ phù hợp và chịu trách nhiệm về kết quả.

Với cấp xã, nhiệm vụ nào thuộc thẩm quyền và khả năng thì giao xã chủ động thực hiện; những khâu chuyên môn, kỹ thuật mà xã chưa đủ năng lực thì cấp tỉnh phải hướng dẫn, hỗ trợ. Phân cấp cũng cần gắn với đơn giản hóa thủ tục để cơ sở có thể thực hiện được và chịu trách nhiệm về kết quả.

Đại biểu Lý Thị Lan đồng thời đề nghị xây dựng hệ thống hướng dẫn số dùng chung, giúp cán bộ cấp xã tra cứu đối tượng thụ hưởng, mức hỗ trợ, nguồn vốn, thẩm quyền, hồ sơ, trình tự và căn cứ pháp lý; trên nền tảng dữ liệu chuẩn hóa có thể nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tra cứu, hướng dẫn và cảnh báo quá trình thực hiện.

Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết đa số đại biểu thống nhất cao với việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình.

Theo Bộ trưởng, việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng và mức độ ưu đãi, mà thay đổi phương thức nhằm sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của Nhà nước và Nhân dân. Chương trình cũng chuyển từ quản lý theo quy trình sang kết quả đầu ra, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền với phương châm “địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm”.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện Chương trình theo hướng tích hợp thực chất, khả thi; phân bổ nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm; không thu hẹp mục tiêu và đối tượng thụ hưởng; đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý theo kết quả đầu ra và cơ chế chuyển tiếp để không làm gián đoạn chính sách.

Việc phân cấp, phân quyền cần được thực hiện mạnh nhưng phải xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền, cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình, đồng thời tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.