Với kế hoạch ưu tiên đầu tư 8 dự án, hoàn thành 255 km đường sắt trong giai đoạn 2026 - 2030, TP.Hồ Chí Minh yêu cầu công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng cần được chuẩn bị từ rất sớm, thay vì chờ đến khi dự án bước vào giai đoạn triển khai đầu tư.

Đây là một trong những khâu cần đi trước nhằm rút ngắn thời gian thực hiện các dự án đường sắt quy mô lớn, nhất là khi phạm vi tác động của các công trình trải rộng qua nhiều địa bàn, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân và nhu cầu tái định cư.

ĐƯA GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG THÀNH PHẦN VIỆC ĐI TRƯỚC

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.Hồ Chí Minh, tại văn bản hướng dẫn mới đây về việc triển khai công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng cho các dự án đường sắt đô thị trên địa bàn, trong giai đoạn 2026 - 2030, Thành phố ưu tiên đầu tư 8 dự án, hoàn thành 255 km đường sắt; đến năm 2035 đặt mục tiêu hoàn thành 7 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài 532 km.

Quy mô đầu tư lớn kéo theo khối lượng công việc rất lớn về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đòi hỏi nguồn lực tài chính cũng như cách thức tổ chức thực hiện phù hợp ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Bí thư Thành ủy và Chủ tịch UBND TP.Hồ Chí Minh về phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt trên địa bàn, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được xác định là một khâu đặc biệt quan trọng và cần thực hiện trước.

Nội dung này dựa trên cơ sở điều 29 Luật Đường sắt năm 2025, trong đó bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được xác định là một trong những hoạt động có thể thực hiện trước khi quyết định đầu tư dự án đường sắt.

Luật cũng cho phép chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định triển khai đồng thời việc lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở hoặc thiết kế FEED (Front-End Engineering Design, giai đoạn thiết kế kỹ thuật tổng thể nhằm định hình các thông số công nghệ, giải pháp kỹ thuật và dự toán chi phí trước khi bước vào thiết kế chi tiết) với dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật phục vụ dự án đường sắt.

Cách tiếp cận này nhằm tận dụng thời gian chuẩn bị dự án để thực hiện trước những công việc liên quan đến mặt bằng. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, nếu các công việc chuẩn bị được triển khai đồng thời với quá trình lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế, thời gian dành cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng có thể được rút ngắn, thay vì dồn toàn bộ khối lượng công việc vào sau khi dự án được quyết định đầu tư.

Cùng với đó, Thành phố yêu cầu chủ đầu tư và UBND cấp xã có dự án đi qua xây dựng kế hoạch chi tiết theo sơ đồ Gantt (biểu đồ ngang thể hiện danh sách các đầu việc ở trục dọc và mốc thời gian ở trục ngang, giúp theo dõi tiến độ). Từng công việc phải được gắn với đơn vị chủ trì, đơn vị phối hợp, thời điểm bắt đầu, thời điểm kết thúc và các mốc quan trọng trong quá trình thực hiện.

Đối với các dự án được phép thực hiện trước một số công việc, kế hoạch phải tách rõ giai đoạn thực hiện các công việc như điều tra, khảo sát, ghi nhận hiện trạng, đo đạc, kiểm đếm, phân loại diện tích đất thu hồi, xác định nguồn gốc đất và tài sản gắn liền với đất với giai đoạn thực hiện thủ tục thu hồi đất. Tiến độ thực tế cũng phải được cập nhật thường xuyên để kịp thời nhận diện những công việc có nguy cơ gây chậm tiến độ.

TÁCH DỰ ÁN BỒI THƯỜNG ĐỂ CHỦ ĐỘNG TẠO MẶT BẰNG

Một cơ chế khác được đề cập đến là việc áp dụng các chính sách đặc thù dành cho lĩnh vực đường sắt theo Luật Đường sắt năm 2025 và Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội.

Đối với dự án đường sắt đô thị theo mô hình TOD, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có thể được “tách thành dự án độc lập” trên cơ sở phương án tuyến, vị trí công trình trên tuyến hoặc quy hoạch khu vực TOD đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Cách làm này tạo điều kiện để phần việc liên quan trực tiếp đến mặt bằng được chuẩn bị và triển khai theo một quy trình riêng, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tiến độ của dự án đường sắt chính.

Thành phố yêu cầu các đơn vị liên quan, chủ đầu tư tận dụng khoảng thời gian trước khi ban hành thông báo thu hồi đất. Nếu bộ dữ liệu về hiện trạng, kiểm đếm, nguồn gốc đất và tài sản đã được hoàn thành theo quy định, sau khi dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt và đủ cơ sở pháp lý, kết quả đã thực hiện có thể được sử dụng để lập phương án bồi thường, tổ chức niêm yết, lấy ý kiến, đối thoại và hoàn chỉnh hồ sơ.

Thời hạn 60 ngày hay 120 ngày trước khi ban hành quyết định thu hồi đất cần được xem là khoảng thời gian để hoàn thành thủ tục và tạo sự đồng thuận, không phải khoảng thời gian chờ đến khi hết hạn. Trường hợp người có đất thu hồi đã thống nhất với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và đồng ý để Nhà nước thu hồi đất trước thời hạn, cơ quan thực hiện có thể hoàn thiện thủ tục, tổ chức chi trả và tiếp nhận mặt bằng ngay khi đủ điều kiện theo quy định.

Ở cấp địa phương, UBND cấp xã được yêu cầu chủ động đề xuất thành lập hoặc kiện toàn ban chỉ đạo bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; tổ chức tuyên truyền, vận động, đối thoại và phân công cán bộ phụ trách từng khu vực, nhóm hộ, trường hợp phức tạp. Kinh nghiệm triển khai dự án tuyến đường sắt Bến Thành - Cần Giờ được dẫn như một cơ sở để nhấn mạnh vai trò của việc huy động hệ thống chính trị tại địa phương và tăng cường đối thoại trực tiếp với người dân.

Cùng với mặt bằng, Thành phố cũng yêu cầu chủ động chuẩn bị nguồn vật liệu xây dựng cho các dự án đường sắt. Chủ đầu tư, nhà thầu phải xác định nhu cầu về loại vật liệu, khối lượng, chất lượng, thời gian và tiến độ cung ứng để Sở Nông nghiệp và Môi trường tổng hợp, rà soát nguồn khoáng sản phù hợp và tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét.

Như vậy, với khối lượng đường sắt dự kiến triển khai trong những năm tới, công tác chuẩn bị không chỉ dừng ở hồ sơ đầu tư mà được mở rộng sang hai khâu có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ công trình là “mặt bằng và nguồn vật liệu”, trong đó giải phóng mặt bằng được yêu cầu chuẩn bị từ trước và tổ chức theo tiến độ chi tiết đến từng công việc.