Từng biến một vùng đất sa mạc hóa thành trung tâm điện mặt trời lớn nhất thế giới, tỉnh Thanh Hải (Trung Quốc) giờ đây lại đối mặt với một bài toán mới: sản lượng điện sạch vượt xa nhu cầu tiêu thụ. Thay vì chỉ mở rộng truyền tải điện, địa phương này đang chuyển hướng phát triển các trung tâm dữ liệu và điện toán xanh, biến nguồn năng lượng tái tạo dồi dào thành lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế số…

Những cánh đồng pin mặt trời trải dài hàng trăm km2 trên cao nguyên Talatan không còn chỉ là biểu tượng của quá trình chuyển đổi năng lượng. Sau hơn một thập kỷ phát triển, nơi đây đang trở thành hạt nhân của một chiến lược kinh tế mới, trong đó điện sạch không chỉ được truyền tải tới các trung tâm công nghiệp ở miền Đông Trung Quốc mà còn được sử dụng ngay tại chỗ để phục vụ các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, xe tự lái và công nghệ tài chính.

Cùng với lợi thế về khí hậu tự nhiên và hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện, Thanh Hải đang từng bước chuyển mình từ một "căn cứ năng lượng" thành trung tâm điện toán xanh của Trung Quốc.

BIẾN ĐIỆN SẠCH DƯ THỪA THÀNH NĂNG LỰC TÍNH TOÁN

Trên cao nguyên Talatan lộng gió thuộc tỉnh Thanh Hải, hàng nghìn con cừu bình thản gặm cỏ dưới những tấm pin mặt trời màu xanh thẫm trải dài đến tận chân trời. Trong suốt một thập kỷ qua, mô hình kết hợp giữa chăn nuôi và năng lượng tái tạo đã giúp biến vùng đất hoang hóa này thành một trong những biểu tượng của quá trình phát triển xanh tại Trung Quốc.

Tuy nhiên, khi quy mô phát triển năng lượng tái tạo ngày càng mở rộng, địa phương lại phải đối mặt với một thách thức mới mang tính cấu trúc: lượng điện sạch sản xuất ra đã vượt xa nhu cầu sử dụng.

Để giải quyết bài toán này, châu tự trị dân tộc Tạng Hải Nam (Hainan Tibetan Autonomous Prefecture) đang thực hiện một bước chuyển chiến lược. Thay vì tiếp tục đóng vai trò là nơi sản xuất và xuất khẩu điện, chính quyền địa phương muốn biến khu vực này thành trung tâm điện toán xanh quy mô lớn, sử dụng chính nguồn điện sạch dư thừa để phục vụ nền kinh tế số.

Một khu công nghiệp điện toán xanh rộng 93 ha đã được phê duyệt tại thị trấn Chabcha, trung tâm hành chính của huyện Gonghe. Đến nay, khu công nghiệp đã thu hút 17 dự án lớn, với tổng vốn đầu tư dự kiến 16,2 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 2,3 tỷ USD). Theo quy hoạch, khu công nghiệp sẽ đảm nhiệm các tác vụ tính toán cường độ cao cho khu vực duyên hải phía Đông Trung Quốc, từ đào tạo các mô hình AI, mô phỏng xe tự lái đến xử lý dữ liệu cho ngành công nghệ tài chính.

Ông Ma Xianping, Phó Giám đốc Cục Dữ liệu châu Hải Nam, mô tả chiến lược này bằng một câu ngắn gọn: "Chúng tôi đang biến watt thành bit". Theo ông, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng truyền tải điện đường dài, địa phương sẽ chuyển hóa nguồn điện sạch thành năng lực xử lý dữ liệu, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chabcha sở hữu nhiều lợi thế mà không phải trung tâm dữ liệu nào cũng có được. Nằm trên cao nguyên với nhiệt độ trung bình quanh năm chỉ khoảng 4°C, khu vực này có thể tận dụng không khí tự nhiên để làm mát trung tâm dữ liệu tới 330 ngày mỗi năm. Đây là lợi thế rất lớn bởi chi phí làm mát thường chiếm gần 40% lượng điện tiêu thụ của một trung tâm dữ liệu.

Theo tính toán của chính quyền địa phương, việc sử dụng hệ thống làm mát tự nhiên có thể giúp giảm khoảng 30% chi phí làm mát, đồng thời rút ngắn thời gian hoàn vốn của dự án khoảng hai năm. Không chỉ vậy, không khí cao nguyên khô và ít bụi cũng hạn chế bụi bẩn bám lên linh kiện máy chủ, góp phần kéo dài tuổi thọ thiết bị và giảm chi phí bảo trì.

Việc tận dụng nguồn điện sạch giá rẻ để phát triển các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của địa phương. Nếu trước đây lợi thế của Thanh Hải chủ yếu nằm ở khả năng sản xuất điện, thì nay mục tiêu là giữ lại giá trị gia tăng thông qua các ngành công nghiệp số, thay vì chỉ xuất khẩu điện sang các khu vực khác.

TỪ SA MẠC HÓA ĐẾN MÔ HÌNH "ĐIỆN MẶT TRỜI + CHĂN NUÔI"

Ít ai có thể hình dung rằng, trước khi trở thành một trong những trung tâm năng lượng tái tạo lớn nhất Trung Quốc, Talatan từng là vùng đất cằn cỗi, chịu sa mạc hóa nghiêm trọng. Người dân địa phương vẫn lưu truyền câu tục ngữ: "Từ mùa xuân đến cuối mùa đông chỉ có một cơn bão; đá lăn theo gió và không cây cối nào có thể sinh trưởng."

Ông An Fengjun, Phó Giám đốc Ủy ban Cải cách và Phát triển châu Hải Nam, cho biết trước đây những đụn cát liên tục di chuyển đã vùi lấp đường sá, khiến việc đi lại cũng trở nên vô cùng khó khăn.

Tuy nhiên, bước ngoặt bắt đầu từ năm 2012 khi dự án Công viên Điện mặt trời Talatan chính thức được triển khai. Điều mà trước đây bị coi là vùng đất hoang không có giá trị lại sở hữu những điều kiện gần như lý tưởng để phát triển năng lượng tái tạo: gần 3.000 giờ nắng mỗi năm, địa hình bằng phẳng rộng lớn và quỹ đất hầu như chưa được khai thác.

"Chính những lợi thế này đã đưa Talatan trở thành một trong những trung tâm điện mặt trời quy mô gigawatt lớn nhất Trung Quốc," ông An Fengjun nói.

Theo ông An, điều khiến các nhà quản lý bất ngờ nhất không phải là lượng điện được tạo ra mà là tốc độ phục hồi của hệ sinh thái. "Các tấm pin mặt trời đã vô tình trở thành những hàng rào chắn gió tự nhiên, giúp giảm khoảng một nửa tốc độ gió sát mặt đất. Bóng râm của các tấm pin làm giảm khoảng 30% lượng nước bốc hơi, trong khi nước mưa và nước dùng để vệ sinh tấm pin theo các giá đỡ thấm xuống đất, tạo thêm độ ẩm cho thảm thực vật", ông An cho biết.

Nhờ những thay đổi đó, chỉ sau vài năm, độ che phủ thực vật tại khu vực tăng từ mức gần như bằng không lên trên 80%. Hệ sinh thái cũng dần được phục hồi khi nhiều loài động vật hoang dã như thỏ, cáo và nhiều loài chim vốn chưa từng xuất hiện tại đây bắt đầu quay trở lại.

"Tôi đến đây sáng nay và nhìn thấy một con thỏ rừng băng qua đường. Giờ đây, chúng tôi còn có thể bắt gặp cả cáo và nhiều loài chim trước đây chưa từng xuất hiện ở Talatan", ông An chia sẻ.

Sự phục hồi mạnh mẽ của thảm thực vật lại kéo theo một vấn đề hoàn toàn mới. Cỏ mọc quá nhanh che phủ các tấm pin, làm giảm hiệu suất phát điện, trong khi lớp cỏ khô vào mùa đông làm gia tăng nguy cơ cháy. Trước đây, các doanh nghiệp phải chi hơn 4 triệu Nhân dân tệ mỗi năm để cắt cỏ trên toàn khu điện mặt trời.

Giải pháp cuối cùng lại đến từ chính những người chăn nuôi địa phương. Hơn 20.000 con cừu hiện được chăn thả luân phiên tại 14 đồng cỏ quang điện từ tháng 6 đến tháng 10 hằng năm. Các tấm pin được nâng cao khoảng 1,5 mét và bố trí với khoảng cách lớn hơn để đàn cừu có thể di chuyển bên dưới. Lượng cỏ mà đàn cừu không sử dụng hết còn được cung cấp miễn phí cho các làng lân cận làm thức ăn dự trữ trong mùa đông. Mô hình này đã tạo nên một vòng tuần hoàn khép kín.

Cừu ăn cỏ, phân cừu bón lại cho đất. Các doanh nghiệp không còn phải bỏ khoản chi lớn để cắt cỏ, trong khi người chăn nuôi có thêm đồng cỏ miễn phí. Đây là mô hình mang lại lợi ích đồng thời cho môi trường, sản xuất và sinh kế của người dân.

Ông An Fengjun Phó Giám đốc Ủy ban Cải cách và Phát triển châu Hải Nam

Lợi ích từ điện mặt trời cũng không chỉ dừng lại trong phạm vi Công viên Talatan. Theo ông Zhou Jia, thành viên Ủy ban Nông nghiệp và Tài nguyên Môi trường thuộc Đại hội Đại biểu Nhân dân châu Hải Nam, cả 5 huyện trong châu đã hợp nhất công suất điện mặt trời cấp làng với tổng quy mô 50,5 MW, phục vụ 173 ngôi làng.

KHUNG PHÁP LÝ MỞ ĐƯỜNG CHO CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN XANH

Theo China Daily, quá trình chuyển đổi của Talatan không chỉ được thúc đẩy bởi điều kiện tự nhiên mà còn dựa trên hệ thống pháp luật nhiều tầng, từ cấp quốc gia đến địa phương.

Ở cấp quốc gia, Luật Phòng chống sa mạc hóa được ban hành từ năm 2001 và sửa đổi vào năm 2023 đã đặt nền móng cho các hoạt động phục hồi hệ sinh thái tại những vùng đất bị thoái hóa. Tiếp đó, Bộ luật Sinh thái và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 15/8, quy định các doanh nghiệp triển khai dự án điện mặt trời hoặc các hoạt động thương mại tại khu vực sa mạc hóa phải thực hiện các biện pháp ngăn chặn cát bay và phục hồi môi trường.

Những quy định này đã tạo cơ sở pháp lý để điện mặt trời trở thành một công cụ chống sa mạc hóa, thay vì chỉ đơn thuần là nguồn sản xuất điện.

Một nền tảng quan trọng khác là Luật Bảo vệ sinh thái cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng, có hiệu lực từ tháng 9/2023.

Luật này khuyến khích xây dựng hệ thống năng lượng sạch dựa trên điện gió, điện mặt trời, thủy điện, mô hình kết hợp thủy điện - điện mặt trời và địa nhiệt, qua đó tạo hành lang pháp lý cho mô hình phát triển tích hợp mà châu Hải Nam đã theo đuổi trong hơn một thập kỷ.

Theo ông An Fengjun, việc chuyển đổi giữa hai nguồn điện chỉ diễn ra trong vài phần nghìn giây, tạo nên một hệ thống cung cấp điện ổn định và linh hoạt. Năm 2022, mô hình thủy điện - điện mặt trời này được Guinness World Records công nhận là nhà máy điện bổ sung thủy điện - điện mặt trời lớn nhất thế giới và hiện quy mô đã vượt 1 GW.

Đáng chú ý, văn bản này cũng xác định bảo vệ sinh thái là nguyên tắc không thể thỏa hiệp, đồng thời yêu cầu xây dựng hệ thống tái chế các tấm pin mặt trời hết hạn sử dụng - một bước chuẩn bị cần thiết khi những lô pin đầu tiên được lắp đặt từ năm 2013 sẽ dần hết vòng đời thiết kế trong khoảng một thập kỷ tới.

Theo ông Ning Jianming, thành viên Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Đại hội Đại biểu Nhân dân châu Hải Nam, việc luật hóa sẽ giúp hoạt động phát triển năng lượng sạch trở nên bài bản, minh bạch và bền vững hơn.

Trong khi đó, ông Zhou Jia cho rằng cùng với quá trình tuyên truyền pháp luật, nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường đã thay đổi đáng kể. "Cha gìn giữ đất đai, con cháu hưởng thành quả. Ý thức ấy giờ đã ăn sâu vào mỗi người dân", ông nói.

Từ một vùng đất khô cằn bị sa mạc hóa, Talatan đang trở thành hình mẫu cho cách tiếp cận mới trong phát triển năng lượng tái tạo của Trung Quốc. Nếu giai đoạn đầu, mục tiêu là khai thác tối đa tiềm năng điện mặt trời và phục hồi hệ sinh thái, thì nay trọng tâm đã chuyển sang nâng cao giá trị của nguồn điện sạch thông qua các ngành công nghiệp dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Chiến lược "biến watt thành bit" không chỉ góp phần giải quyết bài toán dư thừa năng lượng mà còn mở ra hướng phát triển mới, kết nối chuyển đổi năng lượng với chuyển đổi số, qua đó tạo thêm động lực tăng trưởng cho nền kinh tế xanh và kinh tế số của Trung Quốc.