Việt Nam là một nền kinh tế có độ mở lớn, hiện đang tham gia mạnh mẽ vào chuỗi giá trị, cung ứng toàn cầu. Nhưng song hành cùng cơ hội mở rộng thương mại xuất nhập khẩu, các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với không ít thách thức từ sự biến động bất thường của giá cả hàng hóa thế giới...

Nhiều năm qua, Việt Nam được "định danh" là quốc gia sản xuất và xuất khẩu nhiều mặt hàng có sản lượng và thị phần lớn trên thế giới, nhưng khả năng tham gia vào quá trình hình thành giá hàng hóa quốc tế còn hạn chế.

Các doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu sử dụng giá tham chiếu từ các sở giao dịch nước ngoài, chịu tác động lớn từ biến động giá quốc tế và chưa có công cụ đầy đủ để quản trị rủi ro trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu.

BÀI TOÁN NÂNG CAO VỊ THẾ HÀNG HÓA CỦA VIỆT NAM

Hiện nay phần lớn các giao dịch hàng hóa xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam sử dụng giá tham chiếu từ các sở giao dịch hàng hóa quốc tế như CME, ICE, LME và Bursa Malaysia, SGX… trong khi Việt Nam chưa hình thành được các mức giá tham chiếu có ảnh hưởng đáng kể đối với các mặt hàng có thế mạnh xuất khẩu.

Trong điều kiện đó, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý cho sự phát triển đồng bộ của thị trường hàng hóa hiện đại, minh bạch và hội nhập quốc tế; thúc đẩy quá trình chuẩn hóa hàng hóa, tiêu chuẩn chất lượng, phương thức giao nhận, cơ chế lưu thông và hình thành giá theo tín hiệu thị trường.

Thông qua hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa, doanh nghiệp có thêm công cụ quản trị rủi ro đối với biến động giá nguyên liệu, hàng hóa, nâng cao khả năng lập kế hoạch sản xuất, kinh doanh, ký kết hợp đồng thương mại dài hạn và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đồng thời, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh còn góp phần hình thành các mức giá tham chiếu công khai, minh bạch cho các nhóm hàng hóa quan trọng, khắc phục tình trạng giao dịch phân tán, thiếu thông tin, tăng cường tính minh bạch của thị trường và hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý, điều hành của Nhà nước.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro giá ngày càng lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, sản xuất công nghiệp và xuất nhập khẩu.

Nhiều doanh nghiệp lớn như PVN, Petrolimex, PVGas, EVN cùng các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu hàng hóa đã kiến nghị sớm hoàn thiện khung khổ pháp lý để triển khai các hoạt động bảo hiểm giá, ổn định chi phí đầu vào, nâng cao khả năng dự báo và chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh trong điều kiện thị trường biến động mạnh.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã phát triển sở giao dịch hàng hóa như một công cụ thực hiện chiến lược phát triển ngành hàng và nâng cao vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điển hình, Malaysia đã xây dựng thành công thị trường giao dịch dầu cọ, qua đó hình thành mức giá tham chiếu được sử dụng rộng rãi trên thị trường quốc tế, góp phần củng cố vai trò dẫn dắt của nước này đối với ngành dầu cọ thế giới.

Hiện, hợp đồng tương lai dầu cọ thô (Crude Palm Oil Futures - FCPO) được giao dịch tại Bursa Malaysia Derivatives hiện là một trong những mức giá tham chiếu quan trọng nhất đối với thị trường dầu cọ thế giới và được sử dụng rộng rãi trong hoạt động thương mại quốc tế.

Tại nhiều quốc gia khác, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực năng lượng, hàng không, nông nghiệp và nguyên liệu công nghiệp thường xuyên sử dụng các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro biến động giá, góp phần ổn định chi phí sản xuất, kinh doanh và bảo đảm an ninh năng lượng.

THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA PHÁI SINH VẪN 'SƠ KHAI'

Sau hơn 20 năm kể từ khi Luật Thương mại năm 2005 có hiệu lực, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã từng bước hình thành và phát triển với hai cấu phần chủ yếu gồm thị trường giao dịch tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và hoạt động cung ứng các sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa thông qua hệ thống ngân hàng thương mại.

Đối với thị trường giao dịch tập trung, Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) đã ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể về quy mô hoạt động. Khối lượng giao dịch tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng trong năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.

Danh mục sản phẩm giao dịch được mở rộng lên khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng thuộc các nhóm năng lượng, kim loại và nông sản; số lượng thành viên thị trường tăng lên khoảng 30-34 đơn vị.

Bên cạnh hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung, thị trường cung ứng các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa theo quy định tại Thông tư số 40/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng từng bước phát triển.

Hiện nay, đã có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung cấp các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa, góp phần đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, xét trên tổng thể, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu. Quy mô thị trường còn nhỏ so với nhu cầu của nền kinh tế; thanh khoản còn thấp; cơ cấu nhà đầu tư chưa hợp lý khi đối tượng tham gia giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa chủ yếu là nhà đầu tư cá nhân, trong khi mức độ tham gia của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh với mục đích phòng ngừa rủi ro còn hạn chế.

Các sản phẩm giao dịch hiện nay phần lớn được thực hiện trên cơ sở liên thông với các Sở giao dịch hàng hóa nước ngoài, dẫn đến sự phụ thuộc đáng kể vào giá tham chiếu và thanh khoản từ thị trường quốc tế.

Việt Nam hiện vẫn chưa hình thành được các sản phẩm phái sinh gắn với các mặt hàng có thế mạnh trong nước cũng như chưa xây dựng được cơ chế hình thành giá tham chiếu nội địa có độ tin cậy cao.

Bên cạnh đó, hạ tầng thị trường chưa được phát triển đồng bộ. Các thiết chế quan trọng của thị trường phái sinh hiện đại như cơ chế thanh toán bù trừ tập trung, đối tác bù trừ trung tâm (CCP), cơ chế quản trị rủi ro tập trung, hệ thống lưu ký, kho bãi và giao nhận hàng hóa vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.

Đối với hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh thông qua ngân hàng thương mại, các ngân hàng trong nước hiện vẫn phải thực hiện giao dịch đối ứng với các đối tác hoặc Sở giao dịch hàng hóa ở nước ngoài để phòng ngừa rủi ro phát sinh từ các hợp đồng đã ký với khách hàng. Điều này cho thấy khả năng tự chủ của thị trường trong nước còn hạn chế và mức độ phụ thuộc vào thị trường quốc tế còn tương đối lớn.

Thực tiễn phát triển nêu trên đặt ra yêu cầu phải xây dựng một khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất và có hiệu lực pháp lý cao nhằm tạo nền tảng cho sự phát triển của thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trong giai đoạn mới.

TẠO KHUÔN KHỔ PHÁP LÝ THỐNG NHẤT, ĐẦY ĐỦ 

Tại phiên họp thẩm định vào sáng 17/8, đại diện Bộ Công thương cho biết việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, đầy đủ và đồng bộ cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Theo đại diện Bộ Công thương, dự thảo luật gồm 8 Chương, 54 Điều, tập trung vào 5 nội dung lớn.

Thứ nhất, xây dựng các quy định nhằm xác định rõ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc, mối quan hệ với pháp luật khác có liên quan và các quy định khác để đảm bảo định hướng chung hoạt động thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Thứ hai, quy định về sản phẩm, phương thức giao dịch và chủ thể tham gia thị trường đảm bảo phù hợp với thông lệ quốc tế.

Thứ ba, thiết lập hạ tầng thị trường đảm bảo kiểm soát rủi ro, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh.

Thứ tư, tạo lập môi trường pháp lý mang tính kiến tạo, phát triển với các quy định về trách nhiệm quản lý theo hướng phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Thứ năm, hoàn thiện quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh có yếu tố nước ngoài.

Đặc biệt, dự thảo luật đã phân định rõ bản chất pháp lý, phương thức giao dịch và cơ chế quản lý đối với từng loại giao dịch.

Theo đó, giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung (qua Sở giao dịch hàng hóa) là các giao dịch được thực hiện trên hệ thống giao dịch tập trung của Sở giao dịch hàng hóa đối với các hợp đồng được tiêu chuẩn hóa về điều khoản giao dịch, phương thức thanh toán, cơ chế ký quỹ, bù trừ và quản lý rủi ro.

Còn giao dịch hàng hóa phái sinh OTC được xác lập theo phương thức thỏa thuận, không thực hiện trên hệ thống giao dịch tập trung của Sở giao dịch hàng hóa.

Tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ trên thị trường hàng hóa phái sinh OTC gồm Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên của Sở giao dịch hàng hóa, thành viên của Trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức tín dụng và các tổ chức hợp pháp khác.

ĐỀ NGHỊ RÀ SOÁT, LÀM RÕ CĂN CỨ THỰC TIỄN VÀ PHÁP LÝ

Góp ý vào dự thảo luật, đại diện Bộ Tài chính đề nghị rà soát các quy định về phí phải nộp từ các thành viên cho Sở giao dịch hàng hóa.

Theo Bộ Tài chính, hiện nay các quy định về phí lượt giao dịch chỉ áp dụng cho việc thu từ các cơ quan nhà nước, không áp dụng cho các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp nếu quy định theo Luật Phí và lệ phí thì sẽ là thực hiện thu giá dịch vụ.

Bộ Tài chính cũng đề nghị làm rõ căn cứ thực tiễn, pháp lý của việc bổ sung ngành nghề lĩnh vực kinh doanh hàng hóa phái sinh vào danh mục ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Tại dự thảo tờ trình, Bộ Công thương đánh giá thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh có cấu trúc và cơ chế vận hành tương đồng với thị trường chứng khoán ở một số khía cạnh, có tính liên kết cao và tiềm ẩn rủi ro về tài chính, thanh toán, đối tác, công nghệ và an toàn hệ thống. Vì vậy, Bộ Công Thương đề xuất bổ sung ngành nghề này vào danh mục kinh doanh có điều kiện.

Tuy nhiên, đại diện Bộ Tài chính cho biết hiện tại Phụ lục 4 Luật Đầu tư đã quy định ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện là "Hoạt động Sở giao dịch hàng hóa". Dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi do Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo cũng đang trình Chính phủ. Do đó, đề nghị Bộ Công Thương đánh giá đầy đủ tác động, sự cần thiết theo các tiêu chí tại Điều 13, 14 Luật Đầu tư.

Bên cạnh đó, khoản 9 Điều 2 dự thảo luật có quy định về quyền và nghĩa vụ của Sở Giao dịch hàng hóa, ngoài hoạt động liên quan đến giao dịch hàng hóa phái sinh, có tổ chức các hoạt động giao ngay đối với hàng hóa. Do đó, Bộ Tài chính đề nghị xác định rõ phạm vi đối với hoạt động của Sở giao dịch, chỉ tập trung vào giao dịch đối với hàng hóa phái sinh hay bao gồm cả các hàng hóa giao ngay, thực chất.

Còn đại diện Ngân hàng Nhà nước nêu ý kiến dự thảo luật có nhiều thuật ngữ về tài khoản như "tài khoản giao dịch", "tài khoản ký quỹ", đề nghị cơ quan soạn thảo bổ sung, làm rõ các giải thích và thống nhất các quy định về sử dụng thuật ngữ này trong toàn bộ dự thảo.

Các ý kiến khác cơ bản nhất trí với nội dung dự thảo luật nhưng góp ý thêm một số vấn đề như trung gian thanh toán, liên thông thị trường quốc tế, kế toán…

Kết luận phiên họp, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh của dự án luật, vai trò quản lý của Nhà nước, tính thống nhất của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh với các luật khác…