Chuyển đổi số trong văn hóa giờ đây không còn chỉ là việc đưa dữ liệu lên môi trường số, mà đã trở thành điều kiện tồn tại, đồng thời là lực đẩy chủ đạo giúp gìn giữ, phát triển và nâng tầm giá trị văn hóa dân tộc...

Trong hành trình đưa công nghiệp văn hóa trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế - với mục tiêu đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045 - Việt Nam đang đối mặt với một bài toán không dễ giải: làm sao để những giá trị sáng tạo được sinh ra trong không gian số cũng đồng thời được bảo vệ trong chính không gian ấy.

Công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường (VR/AR) cùng các bảo tàng số, triển lãm trực tuyến đang xóa nhòa rào cản về khoảng cách địa lý và chi phí đi lại, giúp bất kỳ ai trên thế giới cũng có thể tiếp cận di sản Việt Nam. Những hình thức thể hiện đa phương tiện, mang tính tương tác, kể cả yếu tố "chơi mà học" hay thực tế tăng cường, cũng đang thổi sinh khí mới vào các giá trị truyền thống, giúp chúng dễ chạm tới thế hệ Gen Z và Alpha hơn.

Không dừng ở đó, quá trình số hóa còn kéo theo sự ra đời của nhiều mô hình kinh doanh dịch vụ văn hóa mới - từ bản quyền nội dung số, quà lưu niệm phiên bản số, vé điện tử cho đến trải nghiệm du lịch thông minh - tạo thêm dòng chảy giá trị kinh tế, đồng thời giúp các sản phẩm văn hóa Việt như điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, nghệ thuật biểu diễn có thêm sức cạnh tranh khi bước vào chuỗi giá trị văn hóa toàn cầu.

Tuy giúp văn hóa lan tỏa nhanh và xa hơn bao giờ hết, mặt trái của chuyển đổi số lại là những khoảng trống pháp lý và rào cản kỹ thuật xoay quanh quyền sở hữu trí tuệ. 

Chỉ với vài thao tác đơn giản, một sản phẩm văn hóa đã số hóa có thể bị nhân bản gần như y hệt bản gốc, rồi lan truyền trái phép qua mạng xã hội, dịch vụ đám mây hay website lậu - nhanh đến mức vượt khỏi tầm kiểm soát của cơ quan chức năng.

Câu chuyện càng rối ren hơn khi AI bùng nổ. Nhiều mô hình AI đang "nuốt" hàng triệu tác phẩm nghệ thuật, âm nhạc, văn học đã số hóa để làm dữ liệu huấn luyện mà không xin phép hay trả phí bản quyền cho tác giả.

Khi những sản phẩm AI mô phỏng phong cách nghệ thuật truyền thống xuất hiện tràn lan, giá trị và bản sắc riêng của nghệ nhân, tác giả gốc cũng đứng trước nguy cơ bị pha loãng. Các công cụ chỉnh sửa kỹ thuật số còn khiến việc biến tấu nội dung tác phẩm, di sản số hóa trở nên dễ dàng, kéo theo nguy cơ làm méo mó giá trị lịch sử hay tính nguyên bản của văn hóa gốc; không ít trường hợp tác phẩm của nghệ sĩ tên tuổi bị giả mạo, hồ sơ nguồn gốc số bị làm sai lệch nhằm trục lợi, gây tổn hại đến danh tiếng của chính nghệ sĩ.

Tranh chấp quanh quyền sở hữu và sử dụng bản sao số cũng không hiếm, nhất là khi nhiều bảo tàng, đơn vị số hóa cả những hiện vật vốn thuộc về cộng đồng như tượng đài công cộng hay di sản văn hóa phi vật thể. Những bài ca, điệu múa, hoa văn thổ cẩm - kết tinh sáng tạo tập thể qua bao thế hệ - rất dễ bị cá nhân hay doanh nghiệp thương mại hóa trên môi trường số mà không phản ánh đúng cội nguồn hay san sẻ lợi ích cho cộng đồng đã tạo ra chúng.

Trong khi đó, phần lớn đơn vị số hóa tài nguyên văn hóa vẫn chưa đủ nguồn lực để triển khai các giải pháp bảo vệ như quản lý quyền kỹ thuật số, gắn dấu bản quyền, ứng dụng blockchain hay mã định danh cho bản sao số - trong khi khung pháp lý về bản quyền vẫn chạy chậm hơn tốc độ phát triển của công nghệ, còn thói quen dùng "hàng chùa" của không ít người dùng càng khiến bài toán bảo vệ bản quyền văn hóa số thêm nan giải.

Trong nền kinh tế sáng tạo, một sản phẩm văn hóa không chỉ mang giá trị thưởng thức, mà còn ẩn chứa cả chuỗi giá trị nối dài từ sáng tạo, đầu tư, sản xuất, phân phối, khai thác cho đến tái đầu tư. Quyền tác giả và các quyền liên quan chính là nền tảng pháp lý để chuỗi giá trị ấy được xác lập, phân bổ và bảo vệ công bằng.

Không gian số đang mở rộng cánh cửa thương mại hóa cho sản phẩm văn hóa, nhưng song hành với cơ hội là thách thức không nhỏ: một tác phẩm có thể bị sao chép, chỉnh sửa, tung lên mạng chỉ trong tích tắc, hoặc bị khai thác cùng lúc trên nhiều nền tảng, nhiều quốc gia, dưới nhiều hình thức khác nhau.

Giới chuyên gia cho rằng, nếu chưa xác định rõ ai nắm giữ quyền, phạm vi khai thác đến đâu, ai được phép sử dụng và lợi nhuận phân chia ra sao, một sản phẩm sáng tạo sẽ rất khó trở thành tài sản kinh tế có giá trị bền vững.

Tại các hội thảo lấy ý kiến cho Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa khu vực miền Nam, ông Đoàn Đức Dương, đại diện DatVietVAC Group Holdings, kiến nghị cần có chính sách ưu đãi riêng cho doanh nghiệp công nghiệp văn hóa trong nước, khuyến khích đầu tư dài hơi vào sáng tạo, khai thác tài sản trí tuệ và đưa sản phẩm văn hóa Việt vươn ra quốc tế.

Dự thảo cũng đề cập việc số hóa toàn bộ vòng đời tài sản trí tuệ, gắn mã định danh và chuẩn hóa hồ sơ dạng số phục vụ nhận diện, truy xuất, định giá và giao dịch.

Song, công nghệ chỉ giải quyết được một phần bài toán. Theo bà Huỳnh Phan Phương Hoàng, Phó Tổng giám đốc Vietravel, muốn công nghiệp văn hóa cất cánh cần hội đủ thị trường, nguồn vốn, nhân lực, dữ liệu lẫn cơ chế cho phép thử nghiệm.

Nhà nước cần chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang kiến tạo thị trường, song song nghiên cứu cơ chế sandbox cho các mô hình mới. Đây là gợi ý đáng lưu tâm khi hàng loạt mô hình kinh doanh văn hóa trên nền tảng số - từ trò chơi điện tử, nội dung trực tuyến đến các mô hình lai giữa nghệ thuật, du lịch và công nghệ - đang phát triển với tốc độ bỏ xa khả năng theo kịp của chính sách.

Một khung pháp lý đủ tốt, vì thế, cần mở ra không gian thử nghiệm trong tầm kiểm soát, vừa bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo, doanh nghiệp lẫn công chúng, vừa giữ được ngọn lửa đổi mới không bị dập tắt.

Việt Nam đang đặt mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu này, một trong những rào cản lớn nhất cần được tháo gỡ là khoảng trống trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và hạ tầng phục vụ công nghiệp văn hóa số.