Từng là điểm nghỉ dưỡng nổi tiếng của bang California (Mỹ), hồ Salton hiện đang thu hẹp nhanh chóng dưới tác động của biến đổi khí hậu và tình trạng khan hiếm nguồn nước. Khi lòng hồ khô cạn dần, những lớp trầm tích chứa bụi và hóa chất độc hại bị gió cuốn phát tán, làm gia tăng các bệnh hô hấp và đặt khoảng nửa triệu cư dân trong khu vực trước một cuộc khủng hoảng môi trường ngày càng nghiêm trọng…

Ở thung lũng Coachella, miền Nam bang California, Michelle Dugan-Delgado không bao giờ rời khỏi nhà mà thiếu bình xịt hen suyễn và khẩu trang. Chỉ cần gió nổi lên, những cơn bão bụi có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, mang theo các hạt bụi mịn, vi khuẩn, bào tử nấm và nhiều tác nhân gây bệnh khác.

"Tôi biết ra ngoài không hề an toàn đối với mình. Cảm giác như tôi đang sống trong một chiếc bong bóng và luôn phải tự bảo vệ bản thân", cô chia sẻ với DW.

Người phụ nữ 35 tuổi này mắc bệnh hen suyễn từ nhỏ và đã nhiều lần phải nhập viện sau các đợt bão bụi. Với cô, đây không chỉ là câu chuyện về môi trường mà còn là nỗi đau của gia đình. Năm 2009, em gái cô, Marie, qua đời vì một cơn hen suyễn cấp khi mới 16 tuổi. "Chúng tôi chưa từng nghĩ bệnh hen có thể cướp đi mạng sống của em ấy. Mỗi khi nhắc lại, tôi vẫn luôn cảm thấy day dứt", Dugan-Delgado nói. Cô tin rằng chất lượng không khí ngày càng xuống cấp quanh hồ Salton là nguyên nhân khiến cả hai chị em mắc bệnh. Đến nay, con gái 13 tuổi của cô cũng bị hen suyễn, còn cậu con trai 11 tuổi mắc dị ứng.

KHỦNG HOẢNG MÔI TRƯỜNG ĐE DỌA SỨC KHỎE HÀNG TRĂM NGHÌN NGƯỜI

Hồ Salton là hồ nội địa lớn nhất bang California với diện tích khoảng 888 km2. Hồ được hình thành hoàn toàn ngoài ý muốn vào năm 1905 khi sông Colorado làm vỡ một cống của hệ thống thủy lợi, khiến nước tràn ngập khu vực này. Trong nhiều thập kỷ sau đó, hồ được duy trì nhờ nguồn nước chảy tràn từ hoạt động nông nghiệp, nước tưới tiêu dư thừa và các con sông địa phương.

Đến những năm 1950, Salton từng là một trong những điểm nghỉ dưỡng nổi tiếng nhất miền Tây nước Mỹ. Các khu nghỉ dưỡng ven hồ thu hút đông đảo khách du lịch, người nổi tiếng và giới nghệ sĩ.

Tuy nhiên, bức tranh đó đã thay đổi nhanh chóng trong vài thập kỷ gần đây. Nhiệt độ tăng cao do biến đổi khí hậu cùng với các chính sách phân bổ lại nguồn nước khiến mực nước hồ liên tục suy giảm. Chỉ trong khoảng 30 năm qua, hồ đã mất khoảng 20% diện tích, tương đương gần 70 dặm vuông (khoảng 181 km2).

Điều đáng lo ngại là khi nước rút đi, phần đáy hồ khô nứt không chỉ để lộ lớp bùn và cát mà còn chứa lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất nông nghiệp cùng nhiều chất ô nhiễm tích tụ suốt hàng chục năm. Mỗi khi gió thổi qua lòng hồ khô cạn, toàn bộ lớp bụi độc hại này bị cuốn lên không trung và phát tán khắp khu vực dân cư xung quanh.

"phần lớn các gia đình tôi biết đều có ít nhất một đứa trẻ mắc bệnh về đường hô hấp. Điều đó thực sự đau lòng," cô Dugan-Delgado chia sẻ.

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU KHIẾN BÃO BỤI XUẤT HIỆN NHIỀU HƠN

Theo giáo sư khoa học khí hậu tại Viện Hải dương học Scripps thuộc Đại học California San Diego- Amato Evan, hiện tượng Trái đất nóng lên đang làm nhiều khu vực khô hạn trở nên khắc nghiệt hơn. Nhiệt độ cao kéo dài cùng tình trạng hạn hán khiến thực vật khó phát triển, nguồn nước ngày càng suy giảm và đất dễ bị gió cuốn thành bụi. "Các cơn bão bụi chắc chắn đang xuất hiện thường xuyên hơn theo thời gian", ông nhận định.

Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra có ít nhất 25% lượng bụi trong khí quyển hiện nay bắt nguồn từ hoạt động của con người như phá rừng, sử dụng xe địa hình, cày xới đất quá mức hoặc các phương thức canh tác thiếu bền vững.

Bên cạnh đó, các hồ nước đang khô cạn cũng trở thành nguồn phát tán bụi quy mô lớn. Không chỉ hồ Salton, nhiều hồ khác trên thế giới như hồ Urmia của Iran hay biển Aral ở Trung Á cũng đang tạo ra những "điểm nóng bụi" mới.

Riêng việc biển Aral thu hẹp đã khiến lượng bụi trong không khí tại khu vực Trung Á tăng khoảng 7% trong vòng ba thập kỷ qua. Ở quy mô toàn cầu, hơn một nửa lượng bụi phát thải tự nhiên xuất phát từ sa mạc Sahara tại Bắc Phi. Khi điều kiện gió thuận lợi, bụi có thể bay cao tới khoảng 8 km rồi vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ hoặc vượt Địa Trung Hải tới châu Âu.

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), mỗi năm có khoảng 330 triệu người trên thế giới chịu ảnh hưởng của các trận bão cát và bão bụi. Hiện tượng này có thể khiến các thành phố bị bao phủ trong bụi mù, làm gián đoạn hoạt động hàng không, phá hủy mùa màng và gây ra nhiều vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng.

Đáng lo ngại hơn cả là tác động đối với sức khỏe cộng đồng. Theo giáo sư Evan, việc con người hít phải bụi mịn là hậu quả nghiêm trọng nhất của hiện tượng này. Các hạt bụi siêu nhỏ có thể đi sâu vào phổi, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp và tim mạch.

Ước tính mỗi năm, ô nhiễm bụi gây ra khoảng 721.000 ca tử vong trên toàn cầu, trong đó trẻ em, người cao tuổi và những người mắc bệnh phổi là nhóm dễ bị tổn thương nhất.

NỖ LỰC CỨU HỒ SALTON VÀ CUỘC CHIẾN DÀI HẠN VỚI BỤI ĐỘC

Nhiều giải pháp đang được thực hiện như bố trí hàng nghìn kiện rơm dọc bờ hồ để giữ bụi, trồng các loài thực vật bản địa nhằm cố định đất, đồng thời bơm nước tạo các vùng đất ngập nước nhân tạo phục vụ hệ sinh thái.

Theo giáo sư Evan, việc trồng cây bản địa có thể mang lại hiệu quả trong chống sa mạc hóa tại một số khu vực. Tuy nhiên, các giải pháp này đòi hỏi nguồn đầu tư rất lớn, lượng nước đáng kể và nhiều năm triển khai. "Đó đều là những nguồn lực không phải vô hạn", ông nói.

Nhóm nghiên cứu của ông hiện cũng đang phát triển hệ thống cảnh báo sớm bão bụi để giúp người dân chủ động phòng tránh. "Cũng giống như dự báo thời tiết, người dân nên có thể nhận được dự báo về bão bụi trước khi chúng xảy ra", ông cho biết.

Đối với Dugan-Delgado, một hệ thống cảnh báo như vậy sẽ rất hữu ích, nhưng vẫn chưa đủ. Theo cô, điều quan trọng không kém là nâng cao nhận thức của cộng đồng về những nguy cơ sức khỏe do ô nhiễm bụi gây ra, đặc biệt đối với trẻ em và các gia đình đang sinh sống quanh hồ.

"Tôi nghĩ các gia đình cần được trang bị nhiều kiến thức hơn về các bệnh hô hấp ở thung lũng này và những ảnh hưởng của chúng đối với sức khỏe. Chỉ một người tử vong cũng đã là quá nhiều và chúng ta phải tìm ra cách để ngăn điều đó xảy ra", cô Dugan-Delgado nói.

Cuộc khủng hoảng tại hồ Salton đang trở thành một minh chứng rõ nét cho những hệ lụy mà biến đổi khí hậu và việc quản lý tài nguyên nước thiếu bền vững có thể gây ra. Khi lòng hồ tiếp tục khô cạn, bài toán không còn chỉ là phục hồi một hệ sinh thái đã suy thoái, mà còn là bảo vệ sức khỏe và sinh kế của hàng trăm nghìn người đang phải sống chung với những cơn bão bụi ngày càng khốc liệt.