Trong nhiều thập niên, năng lượng được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ an ninh nang lượng - bảo đảm nguồn cung cho sản xuất và đời sống. Nhiệm vụ trọng tâm của ngành điện là đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nền kinh tế, trong khi các nguồn năng lượng tái tạo thường được xem là giải pháp bổ sung nhằm giảm phát thải và bảo vệ môi trường...

Bối cảnh hiện nay đang thay đổi nhanh chóng, cùng với các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), yêu cầu chuyển đổi xanh trong chuỗi cung ứng toàn cầu và sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư quốc tế, năng lượng xanh đang dần vượt ra khỏi phạm vi của một lĩnh vực kỹ thuật đơn thuần.

TỪ BẢO ĐẢM NGUỒN ĐIỆN ĐẾN YÊU CẦU CỦA NỀN KINH TẾ XANH

Từ chỗ là một lựa chọn, năng lượng xanh ngày càng trở thành điều kiện để duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, địa phương và cả nền kinh tế.

Những chính sách thúc đẩy tiết kiệm điện, phát triển điện mặt trời mái nhà, điện gió hay các nguồn năng lượng tái tạo khác thời gian qua không chỉ hướng tới mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng. Hơn thế, đó còn là những bước đi đầu tiên trong quá trình hình thành một hệ sinh thái năng lượng xanh phục vụ tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững.

Trong giai đoạn phát triển trước đây, lợi thế cạnh tranh của nhiều địa phương thường được đo bằng quỹ đất, hạ tầng giao thông, nguồn lao động hay khả năng tiếp cận thị trường. Trong khi đó, năng lượng được xem như là yếu tố đầu vào phục vụ sản xuất.

Ngày nay, cùng với xu hướng chuyển đổi xanh diễn ra trên phạm vi toàn cầu, cách tiếp cận này đang thay đổi. Nhiều thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam như Châu Âu, Bắc Mỹ hay một số nền kinh tế phát triển tại Châu Á ngày càng đặt ra các yêu cầu cao hơn về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc năng lượng sử dụng trong quá trình sản xuất không còn đơn thuần là câu chuyện chi phí.

Trong bối cảnh đó, các chính sách khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo mang ý nghĩa rộng hơn việc bổ sung nguồn điện cho hệ thống. Chúng tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tiếp cận các nguồn năng lượng sạch, giảm phát thải và thích ứng với các tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế.

Ví dụ tại TP.Hồ Chí Minh, trong kế hoạch triển khai Chỉ thị số 20/CT-TTg ngày 07/5/2020 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện, Thành phố không chỉ đặt mục tiêu sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả mà còn thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tại các cơ quan, đơn vị, cơ sở sản xuất, khu công nghiệp, khu chế xuất và trung tâm thương mại.

Cách tiếp cận này cho thấy điện mặt trời mái nhà không còn được nhìn nhận đơn thuần như giải pháp của từng hộ gia đình. Khi được triển khai tại các cơ sở sản xuất và dịch vụ, nguồn điện phân tán này góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp từng bước chuyển đổi sang mô hình sản xuất phát thải thấp.

Thực tế, nguồn điện phân tán này đã hình thành quy mô đáng kể. Theo số liệu của ngành điện, đến cuối quý 1/2026, TP.Hồ Chí Minh có khoảng 22.778 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất lắp đặt hơn 1.856 mWp. Chỉ riêng trong quý I/2026 đã có thêm 423 hệ thống mới được đưa vào vận hành.

Những con số này cho thấy điện mặt trời mái nhà không còn là câu chuyện của từng công trình riêng lẻ mà đang trở thành một bộ phận của hạ tầng năng lượng đô thị.

HÌNH THÀNH HỆ SINH THÁI NĂNG LƯỢNG CHO TĂNG TRƯỞNG MỚI

Nếu trước đây câu chuyện năng lượng chủ yếu xoay quanh các nhà máy điện và hệ thống truyền tải, thì hiện nay phạm vi của nó đã mở rộng hơn. Trong đó, điện mặt trời mái nhà là một mắt xích quan trọng. Điện gió, điện sinh khối, hệ thống lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh, quản trị năng lượng số, tín chỉ carbon và tài chính xanh là những mắt xích khác đang dần kết nối với nhau để hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh.

Trong hệ sinh thái này, mục tiêu không chỉ là tạo ra thêm điện năng mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới. Một doanh nghiệp đầu tư hệ thống điện mặt trời có thể giảm chi phí năng lượng trong dài hạn. Một khu công nghiệp xanh có thể nâng cao khả năng thu hút các nhà đầu tư quốc tế. Một địa phương khi phát triển hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo có thể gia tăng sức hấp dẫn đối với những ngành công nghiệp công nghệ cao và ít phát thải…

Thực tế hiện nay, nhiều tập đoàn quốc tế đã đưa các tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị vào quá trình lựa chọn địa điểm đầu tư. Bên cạnh chất lượng hạ tầng và nguồn nhân lực, khả năng tiếp cận nguồn năng lượng xanh ngày càng trở thành một yếu tố được cân nhắc trong các quyết định mở rộng sản xuất.

Xu hướng này đang tạo ra những thay đổi không nhỏ đối với chiến lược phát triển của các địa phương. Thay vì chỉ cạnh tranh bằng đất đai hay ưu đãi đầu tư, nhiều nơi bắt đầu chú trọng hơn đến phát triển các mô hình khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp xanh và các giải pháp giảm phát thải trong sản xuất.

Đối với doanh nghiệp, quá trình chuyển đổi năng lượng cũng mở ra những cơ hội mới. Nhu cầu về thiết bị năng lượng tái tạo, công nghệ lưu trữ, giải pháp quản lý năng lượng, dịch vụ tư vấn giảm phát thải hay các sản phẩm tài chính xanh đang từng bước hình thành những thị trường mới với quy mô ngày càng lớn.

Đơn cử như tại TP.Hồ Chí Minh, năm 2025 đã có 155 doanh nghiệp được công nhận danh hiệu Doanh nghiệp Xanh, phản ánh xu hướng chuyển đổi sản xuất theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, năng lượng và giảm phát thải.

Điều quan trọng là các thành tố này không tồn tại độc lập. Chúng liên kết với nhau trong một chuỗi giá trị mới, nơi năng lượng không chỉ được sản xuất và tiêu thụ mà còn trở thành nền tảng cho đổi mới công nghệ, chuyển đổi mô hình kinh doanh và nâng cao năng suất của nền kinh tế.

MỘT LỚP HẠ TẦNG MỚI CHO GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TIẾP THEO

Lịch sử phát triển kinh tế cho thấy mỗi giai đoạn tăng trưởng thường gắn với sự hình thành của những loại hạ tầng mới. Nếu đường bộ, cảng biển và sân bay tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa, còn hạ tầng số thúc đẩy kinh tế số, thì năng lượng xanh đang nổi lên như một trong những nền tảng quan trọng của giai đoạn tăng trưởng xanh.

Quá trình này chắc chắn không diễn ra trong một sớm một chiều. Việc phát triển năng lượng tái tạo vẫn đòi hỏi cơ chế phù hợp, nguồn vốn lớn, công nghệ mới và hệ thống hạ tầng đồng bộ.

Tuy nhiên, từ sự gia tăng của các hệ thống điện mặt trời mái nhà, các mô hình khu công nghiệp sinh thái đến nhu cầu ngày càng lớn đối với nguồn điện phát thải thấp trong sản xuất và dịch vụ, xu hướng hình thành một hệ sinh thái năng lượng xanh đang ngày càng rõ nét.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện năng lượng không còn giới hạn ở việc sản xuất thêm bao nhiêu kWh điện. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái năng lượng xanh đủ khả năng hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và tạo nền tảng cho mô hình tăng trưởng mới.

Khi năng lượng xanh trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia, việc đầu tư cho các nguồn năng lượng sạch cũng đồng nghĩa với đầu tư cho tương lai phát triển của nền kinh tế.