Nửa đầu tháng 8, xuất khẩu tăng 6,11% trong khi nhập khẩu giảm 2,43% so với kỳ trước, thu hẹp mức nhập siêu trong kỳ xuống khoảng 1,5 tỷ USD, giảm một nửa so với kỳ 1 tháng 7/2026. Tuy nhiên, lũy kế đến ngày 15/8, cán cân thương mại vẫn nhập siêu 21,88 tỷ USD, đặt ra bài toán về mức độ chuyển hóa dòng vốn nhập khẩu thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng trong nước…

Theo báo cáo sơ bộ của Cục Hải quan, trong nửa đầu tháng 8/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 52,33 tỷ USD, tăng 1,54% so với nửa đầu tháng 7. Lũy kế đến hết ngày 15/8, quy mô thương mại hàng hóa đạt 712,72 tỷ USD, tăng 28,3% so với cùng kỳ năm trước.

Đáng chú ý, diễn biến trong kỳ 1 tháng 8 cho thấy cán cân thương mại đã có sự cải thiện khi xuất khẩu tăng mạnh trong lúc nhập khẩu giảm. Kim ngạch xuất khẩu đạt 25,41 tỷ USD, tăng 6,11%; trong khi đó nhập khẩu đạt 26,91 tỷ USD, giảm 2,43% so với kỳ 1 tháng 7. Sự thay đổi này phần nào làm dịu áp lực nhập siêu, nhưng điều đáng quan tâm hơn nằm ở cơ cấu phía sau hai chiều xuất nhập khẩu.

Xuất khẩu tăng không đơn thuần nhờ sự phục hồi đồng đều của các nhóm hàng, mà chủ yếu đến từ điện tử và điện thoại. Ở chiều nhập khẩu, dù tổng kim ngạch giảm, các nhóm linh kiện, nguyên liệu phục vụ sản xuất vẫn tiếp tục tăng. Điều này cho thấy chu kỳ sản xuất đang có dấu hiệu tích cực hơn, nhưng đồng thời cũng phản ánh mức độ phụ thuộc lớn của xuất khẩu vào nguồn đầu vào nhập khẩu.

NHẬP KHẨU GIẢM, ĐẦU VÀO CHO XUẤT KHẨU VẪN TĂNG

Trong kỳ 1 tháng 7, xuất khẩu bị kéo lùi bởi sự sụt giảm của máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện thì sang kỳ 1 tháng 8, diễn biến đã đảo chiều khi nhóm hàng này tăng 11,79%, đạt hơn 7,32 tỷ USD, đóng góp khoảng 772,81 triệu USD vào mức tăng của xuất khẩu.

Đây cũng là nhóm hàng tạo ra phần tăng thêm lớn nhất trong kỳ. Khi đặt cạnh diễn biến nhập khẩu, xuất hiện trạng thái đồng pha giữa đầu vào và đầu ra. Nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 12,73 tỷ USD, tăng 2,99%, tương ứng tăng 369,08 triệu USD.

Điều này có thể được hiểu theo hai hướng. Một mặt, lượng linh kiện, nguyên liệu nhập khẩu trước đó đang được đưa vào sản xuất và chuyển thành hàng xuất khẩu. Mặt khác, doanh nghiệp có thể đang chủ động bổ sung đầu vào để chuẩn bị cho các đơn hàng trong những tháng cuối năm.

Điện thoại và linh kiện cũng cho thấy một diễn biến tương tự. Xuất khẩu đạt khoảng 3,66 tỷ USD, tăng tới 22%, tương ứng tăng gần 659,86 triệu USD.

Trong khi đó, nhập khẩu nhóm hàng này tăng 20,34%, tương ứng khoảng 94,62 triệu USD. Việc nhập khẩu linh kiện tăng trở lại cùng lúc xuất khẩu tăng mạnh có thể cho thấy doanh nghiệp đang bổ sung đầu vào để đáp ứng nhu cầu sản xuất và giao hàng.

Một nghịch lý đáng chú ý trong kỳ 1 tháng 8 là tổng nhập khẩu giảm nhưng những nhóm hàng có vai trò quan trọng đối với sản xuất lại không đồng loạt giảm.

Theo đó, những mặt hàng có liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất điện tử vẫn tăng, trong khi một số nhóm nguyên liệu, nhiên liệu và máy móc lại giảm. Vì vậy, chưa thể đồng nhất mức giảm của tổng kim ngạch nhập khẩu với sự suy yếu của nhu cầu sản xuất trong nước.

Nhóm nguyên, nhiên vật liệu là khu vực đóng góp lớn vào mức giảm chung của nhập khẩu. Cụ thể, than các loại giảm 24,47%, tương ứng giảm khoảng 137,64 triệu USD; dầu thô giảm 21,98%, giảm 89,28 triệu USD; khí đốt hóa lỏng giảm 4,75%.

Ngược lại, nhập khẩu xăng dầu các loại tăng tới 75,32%, tương ứng tăng khoảng 275,44 triệu USD. Đây là một trong những khoản tăng lớn nhất, góp phần đáng kể làm giảm mức độ thu hẹp của tổng kim ngạch nhập khẩu.

Sự trái chiều giữa dầu thô và xăng dầu cho thấy biến động nhập khẩu năng lượng trong kỳ không đơn thuần phản ánh mức tiêu thụ trong nước. Cơ cấu nguồn cung, giá năng lượng quốc tế và nhu cầu của từng khâu trong chuỗi sản xuất, kinh doanh đều có thể tác động đến kim ngạch.

Nhìn tổng thể, điểm đáng chú ý của kỳ 1 tháng 8 không nằm ở việc nhập khẩu giảm 2,43%, mà ở cách dòng nhập khẩu đang dịch chuyển. Áp lực nhập khẩu giảm ở một số nhóm hàng, nhưng các đầu vào quan trọng của khu vực điện tử và điện thoại vẫn tăng, trong khi xuất khẩu của chính những nhóm này tăng mạnh hơn, tạo ra một trạng thái tích cực hơn so với kỳ 1 tháng 7

XUẤT KHẨU PHỤC HỒI, DOANH NGHIỆP NỘI VẪN ĐỨNG NGOÀI CHUỖI GIÁ TRỊ

Trong kỳ 1 tháng 8, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nhập khẩu khoảng 20,77 tỷ USD, giảm 0,97%, trong khi xuất khẩu tăng 7,54% với 20,66 tỷ USD. Chênh lệch giữa tốc độ tăng của hai chiều cho thấy khả năng chuyển hóa đầu vào thành kim ngạch xuất khẩu của khu vực này đang có diễn biến tích cực trong kỳ.

Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước tiếp tục ở trạng thái nhập siêu. Tính đến hết nửa đầu tháng 8, khu vực FDI vẫn xuất siêu hơn 7 tỷ USD, còn khu vực doanh nghiệp trong nước nhập siêu khoảng 28,88 tỷ USD, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm 2025.

Theo các chuyên gia, diễn biến này phần nào phản ánh sự khác biệt về cấu trúc giữa hai khu vực. Khu vực FDI thường gắn với các chuỗi sản xuất xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước có nhu cầu nhập khẩu lớn đối với máy móc, nguyên vật liệu và thiết bị phục vụ sản xuất, đầu tư và các dự án quy mô lớn.

Trong những tháng cuối năm, khi tiến độ giải ngân đầu tư công và triển khai các dự án trọng điểm được đẩy nhanh, nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu của khu vực doanh nghiệp trong nước có thể tiếp tục tăng. Vì vậy, việc nhập siêu của khu vực này mở rộng chưa thể ngay lập tức được xem là tín hiệu tiêu cực. 

Theo Công ty Cổ phần Chứng khoán MB (MBS), xuất khẩu năm 2026 dự báo có thể tăng 17,5-19,8%, trong khi nhập khẩu có thể tăng 24-26,6%. Nếu diễn biến này xảy ra, cán cân thương mại cả năm có khả năng thâm hụt khoảng 5-7 tỷ USD.

Tốc độ nhập khẩu cao hơn xuất khẩu được lý giải bởi ba yếu tố chính: (i) nhu cầu máy móc, thiết bị và dây chuyền công nghệ phục vụ mở rộng sản xuất, đầu tư hạ tầng; (ii) xu hướng tăng nhập khẩu hàng hóa từ Mỹ nhằm thu hẹp thặng dư thương mại song phương và (iii) chi phí vận chuyển tăng cao do giá năng lượng.

Đáng chú ý, MBS cho rằng tốc độ tăng nhập khẩu có thể hạ nhiệt về cuối năm khi lượng nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu trong các tháng trước được chuyển hóa thành hàng hóa trong giai đoạn cao điểm sản xuất và xuất khẩu.

Nếu kịch bản này diễn ra, mức nhập siêu hiện tại có thể phần nào phản ánh độ trễ giữa thời điểm nhập khẩu đầu vào và thời điểm tạo ra sản phẩm xuất khẩu. Đây cũng là lý do không nên đánh giá chất lượng thương mại chỉ bằng việc cán cân đang thặng dư hay thâm hụt trong một vài tháng.

Ở chiều xuất khẩu, triển vọng vẫn nhận đà hỗ trợ từ nhu cầu đầu tư liên quan đến trí tuệ nhân tạo có thể tiếp tục hỗ trợ thương mại toàn cầu, trong khi Việt Nam đang đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và mở rộng các hiệp định thương mại.

Bên cạnh đó, việc các đối thủ cạnh tranh chính của Việt Nam tại thị trường Mỹ cũng chịu mức thuế tương đương phần nào hạn chế tác động bất lợi đến sức cạnh tranh tương đối của hàng hóa Việt Nam.

Dù vậy, rủi ro vẫn hiện hữu khi nhu cầu thế giới có thể chịu sức ép từ giá năng lượng cao và lạm phát, trong khi Việt Nam tiếp tục đối mặt với các cuộc điều tra thương mại của Mỹ khiến rủi ro áp thuế cao hơn vẫn hiện hữu.

Như vậy, trong kỳ 1 tháng 8 xuất khẩu đang phục hồi cùng lúc với nhập khẩu các nhóm linh kiện, nguyên liệu chủ chốt, cho thấy chu kỳ sản xuất có dấu hiệu được nối lại. Nếu xu hướng này tiếp tục, nhập khẩu tăng có thể trở thành “đầu vào” cho một chu kỳ xuất khẩu mới.

Nhưng để thương mại thực sự tạo động lực cho tăng trưởng, Việt Nam cần tăng tỷ lệ giá trị gia tăng do doanh nghiệp trong nước tạo ra, nâng mức tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng và giảm dần sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu mới là yếu tố quyết định chất lượng của tăng trưởng xuất khẩu.