Dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) dự kiến trình Quốc hội vào tháng 10/2026 nhận được nhiều sự quan tâm nhờ những định hướng mới về quy hoạch và quản lý không gian biển. Dẫu vậy, để các dự án ngoài khơi thực sự đi vào đời sống, một số vướng mắc về cơ chế lựa chọn nhà đầu tư vẫn cần tiếp tục được tháo gỡ và hoàn thiện...

Điểm nhấn đáng chú ý nhất trong dự thảo luật lần này do Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì soạn thảo là việc bổ sung riêng một chương về “Quản lý, sử dụng không gian biển”.

ĐỘT PHÁ VỀ TƯ DUY KINH TẾ BIỂN

Trước đây, việc khai thác biển thường diễn ra nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch tổng thể, dễ dẫn đến tranh chấp giữa các ngành (như nuôi biển chồng lấn hành lang hàng hải, hay dự án du lịch va chạm với quy hoạch năng lượng). Dự thảo mới sẽ thiết lập một “bản đồ” phân định rõ ràng, đồng thời xây dựng cơ chế điều phối liên ngành, liên vùng dưới sự quản lý thống nhất từ Trung ương.

Đặc biệt, dự thảo mở ra bước đột phá về tư duy kinh tế khi lần đầu tiên cho phép chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng khu vực biển. Điều này đồng nghĩa với việc không gian biển sẽ trở thành một loại tài sản có giá trị thương mại, giúp doanh nghiệp thế chấp vay vốn ngân hàng hoặc thu hút vốn đầu tư phát triển các công trình lớn như điện gió ngoài khơi, đảo nhân tạo, hay hạ tầng du lịch biển.

Dù đánh giá cao tính tiến bộ của dự thảo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) – đơn vị đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp – cũng chỉ ra những quy định mới trong Dự thảo chưa tương thích với các quy định hiện hành. Nếu không được chỉnh sửa đồng bộ với các luật hiện hành, có thể phát sinh "điểm nghẽn" khiến các dự án trên biển gặp khó.

CẦN XỬ LÝ NHỮNG "ĐIỂM VÊNH" VỚI LUẬT HIỆN HÀNH

Cụ thể, Khoản 3 Điều 22 của Dự thảo đặt ra nguyên tắc bắt buộc: các tổ chức, cá nhân chỉ được phép xây dựng đảo nhân tạo hoặc công trình trên biển sau khi đã được cấp thẩm quyền giao, cho thuê hoặc xác nhận đăng ký sử dụng khu vực biển, đồng thời phải đáp ứng đầy đủ các quy định về đầu tư, xây dựng, môi trường, hàng hải, hàng không, quốc phòng và an ninh.

Tiếp đó, để có được quyết định giao hay cho thuê biển, Điểm a Khoản 5 Điều 24 nêu rõ thời điểm thực hiện thủ tục này là sau khi dự án đã được phê duyệt chủ trương đầu tư, phê duyệt kết quả đấu giá quyền khai thác khoáng sản hoặc cấp giấy phép khai thác, sử dụng tài nguyên biển.

Ngoài ra, Điều 27 của Dự thảo cũng quy định cụ thể các trường hợp phải đấu giá và không áp dụng đấu giá quyền sử dụng khu vực biển.

Tuy nhiên, nút thắt thực sự phát sinh ở bước lựa chọn nhà đầu tư. Kết quả lựa chọn nhà đầu tư là căn cứ để cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao, cho thuê, đăng ký khu vực biển và xác định nghĩa vụ tài chính theo quy định của Luật này.

Theo phân tích của đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Luật Đầu tư quy định dự án đầu tư có đề nghị Nhà nước giao khu vực biển thuộc trường hợp phải chấp thuận chủ trương đầu tư.

Hệ thống pháp luật hiện hành quy định ba phương thức lựa chọn nhà đầu tư gồm: đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư và chấp thuận nhà đầu tư theo quy định của pháp luật đấu thầu.

Trong khi đó, Khoản 3 Điều 2 Luật Đấu thầu giới hạn việc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư trong hai trường hợp: dự án có sử dụng đất thuộc diện đấu thầu theo Luật Đất đai, hoặc dự án thuộc diện đấu thầu theo quy định của pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực.

Tuy nhiên, Điều 4 Nghị định 274/2026/NĐ-CP (văn bản quy định chi tiết về đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư) quy định dự án đầu tư phải giao, cho thuê, đăng ký khu vực biển không thuộc trường hợp phải đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư.

Tổng hợp các quy định trên cho thấy, theo quy định của pháp luật đầu tư thì không xác định được phương thức lựa chọn nhà đầu tư của dự án đầu tư cần giao khu vực biển. Pháp luật đấu thầu thì không quy định về trường hợp dự án đầu tư phải giao khu vực biển sẽ tổ chức đấu thầu, do đó quy định tại điểm b khoản 3 Điều 27 Dự thảo là không phù hợp.

Điều này xảy ra tình trạng, khi chấp thuận chủ trương đầu tư xong thì sẽ thực hiện theo quy định của pháp luật đầu tư hay là luật này. Do đó, đại diện VCCI kiến nghị Ban soạn thảo hoàn thiện và làm rõ các quy định trong Dự thảo Luật nhằm tạo sự tương thích với pháp luật về đấu thầu. Bên cạnh đó, các cơ chế liên quan đến chuyển nhượng dự án đầu tư gắn liền với khu vực biển cũng cần được rà soát để đồng bộ với Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp, bảo đảm tính thống nhất khi áp dụng.

Ở một khía cạnh tích cực khác, Dự thảo Luật lần này đã bổ sung cơ chế điều phối và phối hợp liên ngành, liên vùng trong quản lý tổng hợp tài nguyên, không gian biển và hải đảo. Cơ chế này không chỉ áp dụng đối với việc phát triển kinh tế, thực hiện dự án đầu tư mà còn mở rộng sang kiểm soát ô nhiễm, ứng phó sự cố môi trường và bảo vệ vùng bờ.

Đây là giải pháp quan trọng giúp bảo đảm sự quản lý tập trung, thống nhất từ Trung ương đối với các vấn đề liên quan đến quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia, đồng thời vẫn tăng cường tính chủ động cũng như trách nhiệm của các địa phương ven biển.