Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa thông báo rút lại kế hoạch thu phí 20% đối với hàng hóa đi qua eo biển Hormuz, trong bối cảnh Mỹ và Iran gia tăng đối đầu nhằm kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này...

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày thứ Ba (14/7), ông Trump cho biết các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh sẽ đầu tư vào Mỹ thay vì nộp khoản phí 20% nói trên.

“Sau các cuộc trao đổi rất hiệu quả với các nhà lãnh đạo Trung Đông, tôi đã quyết định thay khoản phí 20% nhằm bù đắp chi phí cho Mỹ bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư mà các nước Vùng Vịnh sẽ thực hiện tại Mỹ”, ông Trump viết.

Ông Trump đảo ngược kế hoạch chỉ vài giờ trước thời điểm Mỹ dự kiến tái áp đặt lệnh phong tỏa quân sự đối với tàu thuyền qua lại các cảng và vùng ven biển Iran. Washington cũng được cho là đang chuẩn bị triển khai một đợt tấn công mới nhằm vào Iran vào tối thứ Ba.

Một ngày trước đó, ông Trump yêu cầu các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh, gồm Saudi Arabia, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain và Kuwait, trả khoản phí tương đương 20% giá trị hàng hóa đi qua eo biển Hormuz. Theo ông, khoản tiền này nhằm bù đắp cho Mỹ vì đã bảo vệ an ninh tại tuyến hàng hải chiến lược mà ông gọi là đang đóng vai trò “người bảo vệ”.

Phát biểu tại Phòng Bầu dục ngày thứ Ba, ông Trump cho biết đã thay đổi quyết định sau khi trao đổi với lãnh đạo các nước Vùng Vịnh.

“Họ nói: ‘Chúng tôi muốn thực hiện theo một cách khác. Chúng tôi muốn đầu tư hàng tỷ, hàng tỷ USD vào Mỹ’”, ông Trump kể lại.

Tuy nhiên, chưa có quốc gia Vùng Vịnh nào xác nhận các cam kết đầu tư nói trên. Ông Trump cũng không cho biết đã trao đổi với lãnh đạo những nước nào.

Căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang mạnh trong tuần qua, đẩy hai bên ngày càng tiến gần nguy cơ trở lại một cuộc chiến toàn diện. Lầu Năm Góc đã tiến hành 6 đợt tấn công nhằm vào hàng trăm mục tiêu tại Iran, trong khi ông Trump tuyên bố đợt thứ bảy sẽ diễn ra vào tối thứ Ba.

Ông Trump khẳng định không hối tiếc vì trước đó đã tạm thời dỡ bỏ lệnh phong tỏa trên biển để tạo cơ hội cho Iran đạt thỏa thuận với Mỹ. Lệnh phong tỏa này được khôi phục vào lúc 16h00 ngày thứ Ba theo giờ miền Đông nước Mỹ.

“Tôi đã cho họ một cơ hội và muốn tạo điều kiện để họ đạt được thỏa thuận. Nhưng họ lại nổ súng trước. Đó là một sai lầm lớn, bởi chúng tôi đang đáp trả bằng những đòn tấn công rất mạnh”, ông Trump nói thêm.

Trong tuần qua, Iran đã tấn công các tàu thương mại tìm cách đi qua eo biển Hormuz, đồng thời tiến hành các cuộc tập kích trả đũa nhằm vào các căn cứ quân sự của Mỹ trên khắp Vùng Vịnh.

Theo Cơ quan Hoạt động Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO), ba tàu chở dầu đã bị tấn công trong đêm thứ Hai (13/7), khiến một thuyền viên thiệt mạng.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cơ quan phụ trách các hoạt động quân sự của Washington tại Trung Đông, cho biết các cuộc tấn công của Mỹ nhằm làm suy giảm năng lực của Iran trong việc “tấn công dân thường vô tội và tàu thương mại tại eo biển Hormuz”.

Ông Trump rút lại kế hoạch thu phí trong bối cảnh các hãng vận tải biển lên án đề xuất này là “một sai lầm căn bản” và trái với luật hàng hải quốc tế.

Ông Jakob Larsen, Giám đốc an toàn và an ninh của BIMCO, hiệp hội chủ tàu lớn nhất thế giới, cho rằng việc áp thêm khoản phí này sẽ càng khiến các hãng tàu e ngại đi qua eo biển Hormuz. Theo ông, chỉ khi mối đe dọa từ Iran giảm đáng kể, lợi ích từ việc bảo đảm an toàn hàng hải mới có thể bù đắp được chi phí phát sinh.

Hãng vận tải container Hapag-Lloyd cũng phản đối đề xuất này, cho rằng việc thu phí tàu thuyền đi qua vùng biển quốc tế là “một sai lầm căn bản”.

Hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz vẫn ở mức thấp kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran đổ vỡ vào tuần trước. Sau đó, Mỹ nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran, còn Tehran đáp trả bằng cách tập kích các căn cứ của Mỹ tại Vùng Vịnh.

Vào thời điểm ông Trump đưa ra thông báo, ba tàu chở dầu đang đi vào Vùng Vịnh, trong đó có một tàu bị trừng phạt, nhưng không có tàu nào di chuyển theo hướng ngược lại. Trong hai ngày thứ Hai và thứ Ba, không có tàu cỡ lớn nào bật tín hiệu định vị GPS rời eo biển Hormuz theo tuyến thủy gần bờ biển Oman.

Theo các nhà phân tích, việc ông Trump liên tục thay đổi lập trường về kế hoạch thu phí cho thấy cuộc tranh luận quanh eo biển Hormuz đã đi xa đến mức có thể làm thay đổi những thông lệ lâu đời của ngành vận tải biển quốc tế. Điều này cũng làm gia tăng sự bất định đối với các doanh nghiệp đang hoạt động trong khu vực.

“Việc mọi thứ liên tục thay đổi khiến doanh nghiệp rất khó quyết định khi nào có thể khôi phục hoạt động thương mại bình thường”, ông Lasse Kristoffersen, CEO Wallenius Wilhelmsen, công ty vận tải ô tô và logistics có trụ sở tại Na Uy, nhận định với tờ báo New York Times.

Ông Larsen của BIMCO cũng cho rằng kế hoạch của ông Trump có thể khiến các nước khác tìm cách thu lợi từ những tuyến đường biển quốc tế đi qua vùng biển giáp lãnh thổ của họ.

“Điều này thực sự rất đáng lo ngại đối với các chủ tàu và ngành vận tải biển nói chung, bởi sẽ làm chi phí vận chuyển trên toàn cầu tăng lên. Cuối cùng, người tiêu dùng sẽ phải gánh phần chi phí này, qua đó làm gia tăng áp lực lạm phát”, ông Larsen nói.

Theo ông Larsen, khi các nhà lãnh đạo đưa ra những phát biểu làm suy yếu các công ước quốc tế, chính những công ước đó cũng sẽ dần mất đi hiệu lực.

Mặc dù Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, trong đó bảo đảm quyền tự do đi lại qua các tuyến hàng hải quốc tế, hai nước nhìn chung vẫn tuân thủ nguyên tắc này trong nhiều thập kỷ.

Trước khi chiến tranh Iran nổ ra, tàu thuyền có thể đi qua eo biển Hormuz mà không phải trả phí. Tuy nhiên, kể từ khi xung đột bắt đầu, giới chức Iran nhiều lần tuyên bố muốn thu phí từ hoạt động hàng hải qua tuyến đường biển chiến lược này.