Xung đột Iran kéo dài đẩy giá nhiên liệu lên cao, làm gia tăng tình trạng thiếu điện và gây sức ép lên nhiều nền kinh tế châu Á phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu...

Giá nhiên liệu tăng cao và tình trạng thiếu điện đang gây sức ép ngày càng lớn lên nhiều nền kinh tế châu Á, đặc biệt là những quốc gia nghèo và phụ thuộc nhiều vào năng lượng nhập khẩu.

GIẢM CƯỜNG ĐỘ SỬ DỤNG ĐIỆN

Theo hãng tin Bloomberg, giá xăng tại Campuchia tăng hơn 40% sau khi các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào Iran hồi tháng 2 làm gián đoạn nguồn cung năng lượng qua eo biển Hormuz. Giá nhiên liệu đã giảm nhẹ sau lệnh ngừng bắn ngắn ngủi, nhưng chi phí vận tải và vận hành vẫn ở mức cao, tiếp tục siết chặt ngân sách của các hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ, đồng thời làm gia tăng nguy cơ gây tổn thất lâu dài cho nền kinh tế.

Nếu giao tranh bùng phát trở lại, giá năng lượng có thể một lần nữa tăng mạnh. Đây là cú sốc mà những người dân Campuchia như ông Vuth Dara - sống ở tỉnh Kampong Speu, cách thủ đô Campuchia khoảng 80 km - khó có thể chịu đựng thêm.

Ông Dara đã phải cho 2 trong số 5 nhân viên tại công ty cung cấp đá lạnh của mình nghỉ việc, cho các con ngừng học tiếng Anh và chuyển từ bếp điện sang bếp than. Giá nhiên liệu tăng vọt khiến các nhà hàng địa phương cắt giảm nhu cầu mua đá lạnh, đẩy hoạt động kinh doanh của gia đình ông vào cảnh khó khăn.

“Tôi buộc phải để gia đình đưa ra những lựa chọn khó khăn”, ông Dara, 45 tuổi và có 3 con, cho biết. Lượng đá ông bán mỗi ngày đã giảm từ 50 bao xuống còn 20 bao. Với khoản vay ngân hàng 20.000 USD được bảo đảm bằng nhà ở và công ty, ông Dara lo ngại một cuộc khủng hoảng mới có thể khiến ông mất cả hai.

Khó khăn của ông Dara chỉ là một phần trong cuộc khủng hoảng năng lượng rộng lớn hơn đang lan khắp châu Á, với những tác động có thể quan sát được từ không gian.

Phân tích của Bloomberg Economics dựa trên hình ảnh vệ tinh của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) cho thấy gần 60% diện tích đất liền tại châu Á ghi nhận mức giảm bất thường về cường độ ánh sáng ban đêm kể từ khi xung đột Iran bắt đầu hồi cuối tháng 2.

Lệnh ngừng bắn vào tháng 6 giúp tỷ lệ này giảm xuống còn 54%. Tuy nhiên, nếu căng thẳng không được giải quyết, tình trạng thiếu năng lượng có thể trở nên nghiêm trọng trở lại, đặc biệt tại những nền kinh tế nghèo và phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu nhập khẩu như Bangladesh, Pakistan và Campuchia.

KHU VỰC NÔNG THÔN CHỊU TÁC ĐỘNG NẶNG NỀ

Tình trạng suy giảm ánh sáng ban đêm tập trung chủ yếu bên ngoài các thành phố lớn. Điều này cho thấy các cộng đồng nông thôn nghèo đang phải gánh chịu tác động nặng nề hơn, trong khi thủ đô và những trung tâm công nghiệp vẫn có khả năng chống chịu tương đối tốt.

Cường độ ánh sáng ban đêm không phải là thước đo trực tiếp về thiệt hại kinh tế. Tuy nhiên, sự suy giảm của chỉ số này có thể phản ánh tình trạng chi phí năng lượng tăng cao buộc người dân và doanh nghiệp phải tiết kiệm điện, giảm tiêu dùng hoặc thu hẹp hoạt động.

Những phát hiện trên phản ánh một xu hướng rộng hơn trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Trước đó, chính sách thuế quan “Ngày Giải phóng” của ông đã gây xáo trộn cho các nền kinh tế nghèo tại châu Á vốn phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu.

Hơn 80% lượng năng lượng vận chuyển qua eo biển Hormuz có điểm đến là các thị trường châu Á. Vì vậy, xung đột Iran liên tục leo thang rồi tạm lắng có thể tiếp tục gây tổn thất lớn nhất cho những quốc gia ít có khả năng chống đỡ trước một cú sốc toàn cầu mới.

“Các quốc gia đang phát triển trong khu vực gần như phụ thuộc hoàn toàn vào năng lượng nhập khẩu. Nếu xét đến lượng dầu bị loại khỏi nguồn cung toàn cầu, đây có thể coi là cú sốc lớn nhất trong lịch sử”, ông Matteo Lanzafame, Giám đốc bộ phận nghiên cứu kinh tế vĩ mô của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), nhận định với Bloomberg.

Bloomberg Economics xác định những nền kinh tế châu Á dễ tổn thương nhất trước cú sốc dầu mỏ dựa trên mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và mức thu nhập. Sau đó, nhóm nghiên cứu theo dõi sự thay đổi về cường độ ánh sáng ban đêm trước và trong xung đột, đồng thời loại trừ ảnh hưởng của các yếu tố mùa vụ thông thường.

Bangladesh là quốc gia chịu tác động nặng nề nhất. Tính đến tháng 5, hơn 70% diện tích nước này ghi nhận cường độ ánh sáng ban đêm giảm so với cùng kỳ năm trước. Myanmar, Pakistan, Trung Quốc, Ấn Độ và Campuchia cũng chứng kiến tình trạng tương tự trên phần lớn lãnh thổ, dù một số nước đã phần nào cải thiện trong tháng 6.

Dữ liệu vệ tinh nhìn chung phù hợp với những bằng chứng cho thấy chi phí nhiên liệu tăng cao đang làm suy yếu hoạt động du lịch, vận tải và các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng. Tác động đặc biệt rõ rệt bên ngoài những đô thị lớn, nơi cơ sở hạ tầng còn hạn chế và các hộ gia đình có ít khả năng xoay xở trước đà tăng của chi phí.

ADB đã hạ dự báo tăng trưởng GDP của các nền kinh tế đang phát triển tại châu Á - Thái Bình Dương trong năm nay từ 5,1% xuống 4,9%, đồng thời nâng dự báo lạm phát lên 4,3%. Tổ chức này cảnh báo giá dầu có thể duy trì cao hơn đáng kể so với trước chiến tranh đến hết năm 2027, do các chuỗi cung ứng hàng hóa cần thời gian để trở lại bình thường.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính hóa đơn nhập khẩu năng lượng của Đông Nam Á sẽ tăng gần gấp đôi trong năm nay, lên khoảng 160 tỷ USD, khi các quốc gia tiếp tục phải mua nhiên liệu với giá cao hơn nhiều so với trước chiến tranh.

NGUY CƠ ĐỂ LẠI TỔN THẤT LÂU DÀI CHO NỀN KINH TẾ

Sức ép đã hiện rõ tại Bangladesh, nơi chiến tranh Iran ước tính khiến hóa đơn nhập khẩu năng lượng tăng thêm 2,5 tỷ USD. Chính phủ nước này phải mua khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên thị trường giao ngay với giá gần gấp 3 lần mức tham chiếu.

Tại các trung tâm công nghiệp, nhiều dự án xây dựng nhà máy mới đã phải dừng lại, trong khi hoạt động tại những nhà máy hiện có bị đình trệ. Các văn phòng doanh nghiệp hạn chế sử dụng đèn, còn trung tâm thương mại và nhà hàng được yêu cầu đóng cửa sớm hơn bình thường.

Khu vực nông thôn đang phải gánh chịu phần lớn mức thiếu hụt điện 300 MW của Bangladesh. Tại một số địa phương, tình trạng mất điện kéo dài nhiều giờ mỗi ngày.

Ông Lanzafame cảnh báo một số bộ phận của kinh tế châu Á có “nguy cơ thực sự” phải chịu những tổn thương kéo dài tương tự hậu quả của đại dịch Covid-19, nếu các hộ gia đình phải vay thêm nợ, còn doanh nghiệp cắt giảm việc làm hoặc thu hẹp hoạt động.

“Điều này đang làm suy giảm sản lượng tiềm năng của nền kinh tế. Đây không chỉ đơn thuần là tác động của một chu kỳ kinh doanh”, ông Lanzafame chỉ ra.

Với ông Dara tại Campuchia, những ảnh hưởng lan rộng từ cuộc chiến cách xa hàng nghìn km đang hiện hữu rõ ràng trong cuộc sống hàng ngày.

“Khi người dân không còn ra ngoài, mọi hoạt động kinh doanh đều sẽ bị ảnh hưởng”, ông Dara nhận xét.