Các biện pháp hạn chế xuất khẩu vonfram, đất hiếm và một số khoáng sản quan trọng khác của Trung Quốc đang tạo ra áp lực ngày càng lớn đối với ngành công nghiệp Nhật Bản, đồng thời đẩy quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Á vào giai đoạn căng thẳng mới...

Trung Quốc đang siết chặt nguồn cung một số khoáng sản chiến lược xuất khẩu sang Nhật Bản, trong bối cảnh quan hệ song phương tiếp tục xấu đi sau các phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về Đài Loan.

Theo dữ liệu thương mại và các nguồn tin được hãng tin Bloomberg dẫn lại, xuất khẩu một số dạng vonfram, đất hiếm và khoáng sản công nghiệp quan trọng từ Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm mạnh hoặc gần như ngừng hoàn toàn trong năm 2026. Diễn biến này đang gây khó khăn cho các doanh nghiệp sản xuất Nhật Bản, đồng thời làm gia tăng áp lực buộc Tokyo phải tìm kiếm một lối thoát ngoại giao với Bắc Kinh.

KHOÁNG SẢN TRỞ THÀNH CÔNG CỤ GÂY SỨC ÉP

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã gần như ngừng hoàn toàn việc cung cấp một số dạng vonfram cho Nhật Bản kể từ đầu năm nay. Dòng chảy nam châm đất hiếm trong tháng 5/2026 cũng giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 5/2025, thời điểm Trung Quốc triển khai hệ thống kiểm soát xuất khẩu mới đối với nhiều loại khoáng sản chiến lược.

Theo Bloomberg, việc siết nguồn cung bắt đầu từ cuối năm 2025, sau khi bà Takaichi đưa ra những phát biểu khiến Bắc Kinh phản ứng mạnh liên quan tới khả năng Nhật Bản tham gia vào một kịch bản xung đột giả định ở Đài Loan.

Các biện pháp hiện nay được đánh giá là có tính toán kỹ lưỡng. Mục tiêu dường như là gây tổn thương có chọn lọc đối với ngành công nghiệp Nhật Bản nhưng vẫn tránh leo thang tới mức có thể kích hoạt phản ứng mạnh từ Mỹ hoặc các đồng minh phương Tây.

Mặc dù quy mô chưa lớn như cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010, khi Trung Quốc áp đặt lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản, những hạn chế hiện tại vẫn đang buộc nhiều doanh nghiệp phải sử dụng nguồn dự trữ chiến lược và đẩy nhanh tìm kiếm các nguồn cung thay thế.

“Nếu tình hình này tiếp diễn, chắc chắn chúng tôi cần trao đổi với Chính phủ Trung Quốc”, ông Masayoshi Matsumoto, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Sumitomo Electric Industries, cho biết bên lề một triển lãm công nghiệp tại Bắc Kinh ngày 22/6.

Theo ông Matsumoto, việc bị cắt giảm nguồn cung từ Trung Quốc sẽ tạo ra những vấn đề nghiêm trọng đối với toàn bộ lĩnh vực sản xuất của Nhật Bản.

Trong khi đó, theo các nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận ngoại giao, Thủ tướng Takaichi hiện không có ý định gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề hội nghị cấp cao dự kiến diễn ra vào tháng 11 tới do những bất đồng kéo dài giữa hai bên.

Cả hai nhà lãnh đạo được cho là sẽ tham dự hội nghị của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, song khả năng diễn ra một cuộc gặp song phương vẫn chưa rõ ràng.

KÊNH ĐỐI THOẠI NGOẠI GIAO GẦN NHƯ ĐÓNG BĂNG

Các nguồn tin của Bloomberg cho biết Đại sứ Nhật Bản tại Trung Quốc đã nhiều lần đề nghị gặp các quan chức Bộ Ngoại giao Trung Quốc trong năm 2026 nhưng chưa nhận được phản hồi tích cực.

Quan hệ ngoại giao giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Á đã rơi vào trạng thái gần như đình trệ kể từ đầu năm nay khi bà Takaichi từ chối rút lại các phát biểu liên quan tới Đài Loan, trong khi Bắc Kinh liên tiếp áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại đối với Nhật Bản trên nhiều lĩnh vực, từ du lịch cho tới xuất nhập khẩu hải sản.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc và Bộ Ngoại giao Nhật Bản đều chưa đưa ra bình luận về các thông tin trên.

Tuy nhiên, trong một cuộc họp báo hồi đầu tháng 6, bà Takaichi cho biết Tokyo vẫn để ngỏ cánh cửa đối thoại với Bắc Kinh và các cuộc trao đổi vẫn đang diễn ra ở nhiều cấp độ khác nhau.

Trước áp lực ngày càng lớn từ sự phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản Trung Quốc, Nhật Bản đã tham gia sáng kiến của Nhóm G7 nhằm giảm sự phụ thuộc vào bất kỳ một quốc gia nào trong chuỗi cung ứng đất hiếm xuống dưới 60% vào năm 2030.

Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama cho biết Chính phủ nước này đang xem xét hàng loạt biện pháp như mở rộng tái chế, thiết lập cơ chế bình ổn giá và triển khai các công cụ thương mại nhằm hỗ trợ doanh nghiệp.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để bù đắp khoảng trống nguồn cung trong ngắn hạn.

NHẬT BẢN VẪN KHÓ THOÁT SỰ PHỤ THUỘC VÀO TRUNG QUỐC

Dữ liệu thương mại cho thấy xuất khẩu một số dạng trung gian của vonfram từ Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm về mức 0 kể từ tháng 1/2026 và chưa có dấu hiệu phục hồi.

Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm đối với Nhật Bản bởi vonfram là vật liệu không thể thiếu trong các dụng cụ cắt gọt và gia công chính xác phục vụ ngành sản xuất ô tô – lĩnh vực đóng góp khoảng 10% GDP của nền kinh tế Nhật Bản.

Xuất khẩu yttrium - nguyên liệu quan trọng dùng trong màn hình LED và thiết bị sản xuất chất bán dẫn - sang Nhật Bản hiện chỉ tương đương khoảng 1,13% tổng khối lượng xuất khẩu của năm 2025.

Một nhóm hóa chất đất hiếm khác, được cho là bao gồm các nguyên tố đất hiếm nặng có ý nghĩa chiến lược đối với ngành công nghiệp quốc phòng, cũng ghi nhận mức xuất khẩu trung bình ba tháng thấp nhất kể từ năm 2023 trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5/2026.

Đáng chú ý, xuất khẩu dysprosium và terbium từ Trung Quốc sang Nhật Bản đã hoàn toàn biến mất trong suốt năm 2026. Đây là hai nguyên tố quan trọng được các doanh nghiệp Nhật Bản sử dụng để sản xuất nam châm hiệu suất cao phục vụ xe điện.

Lần gần nhất Trung Quốc xuất khẩu hai kim loại này sang Nhật Bản là vào tháng 10/2025, ngay trước khi bà Takaichi đưa ra các phát biểu gây tranh cãi về Đài Loan.

Dù vậy, các biện pháp hiện nay vẫn chưa phải là một lệnh cấm toàn diện. Một số loại đất hiếm và vonfram đã qua tinh luyện vẫn tiếp tục được xuất khẩu sang Nhật Bản với khối lượng thấp hơn trước, trong khi các loại đất hiếm nhẹ chưa chịu tác động đáng kể do không nằm trong danh mục kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc.

Nhằm duy trì liên lạc với các nhà cung cấp Trung Quốc, Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tuần này đã cử một đoàn doanh nghiệp tham dự Triển lãm Chuỗi cung ứng quốc tế Trung Quốc tại Bắc Kinh. Một số nghị sĩ Nhật Bản cũng tham dự sự kiện này để thúc đẩy đối thoại trực tiếp.

Trong khi đó, các doanh nghiệp Nhật Bản đang đẩy mạnh chiến lược tái chế nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Hai tập đoàn lớn là Sumitomo Electric và Mitsubishi Materials cho biết đã gia tăng đáng kể tỷ lệ sử dụng nguyên liệu tái chế trong sản xuất. Hiện khoảng 70% nguyên liệu đầu vào của Mitsubishi Materials đến từ nguồn tái chế và công ty đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 100% vào năm 2030.

“Chúng tôi đã cải thiện đáng kể công nghệ tái chế. Đây là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng đối với công ty”, ông Matsumoto cho biết.

Thực tế, việc phát triển chuỗi tái chế đã trở thành ưu tiên của Nhật Bản kể từ cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010. Tuy nhiên, bất chấp những nỗ lực kéo dài hơn một thập kỷ, nền kinh tế lớn thứ tư thế giới vẫn chưa thể thoát khỏi sự phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu dùng cho sản xuất nam châm vĩnh cửu - thành phần thiết yếu trong hàng loạt sản phẩm công nghệ cao từ điện thoại thông minh, xe điện đến máy bay chiến đấu và tên lửa.

Không chỉ dẫn đầu về khai thác, Trung Quốc còn thống trị gần như tuyệt đối các khâu chế biến sâu. IEA ước tính nước này chiếm hơn 90% công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu và gần 95% sản lượng nam châm vĩnh cửu của thế giới.

Điều đó cho thấy, dù đã nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng trong nhiều năm, Nhật Bản cũng như nhiều nền kinh tế phát triển khác vẫn đang đối mặt với một thực tế khó thay đổi trong ngắn hạn: Trung Quốc tiếp tục giữ vị trí trung tâm trong chuỗi giá trị khoáng sản chiến lược toàn cầu.