Trong suốt nhiều thập kỷ, đồng USD đã ăn sâu vào mọi ngóc ngách của nền kinh tế Zambia...

Từ các giao dịch nhỏ như mua sắm thiết bị và đồ dùng trong gia đình, cho tới các giao dịch lớn như mua ô tô và hợp đồng kinh doanh, tất cả đều được định giá và thanh toán bằng bạc xanh.

Do đó, không có gì là khó hiểu khi các quyết định về lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) ở Washington DC có thể tác động đến giá cả hàng tạp hóa và tiền thuê nhà ở Zambia. Khi Zambia vỡ nợ vào năm 2020, sức mạnh của đồng USD vào thời điểm đó đã làm trầm trọng thêm hậu quả.

Tuy nhiên, theo tờ báo The Economist, đang có một sự thay đổi đáng kể diễn ra trên khắp châu Phi. Các quốc gia ở lục địa này, dẫn đầu là Zambia, đang nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD, tìm kiếm các lựa chọn thay thế như đồng nhân dân tệ của Trung Quốc và tăng cường sử dụng các đồng tiền bản địa.

Hiện tượng phi USD hóa ở Zambia là một minh chứng rõ nét cho xu hướng rộng lớn hơn ở châu Phi.

Vào tháng 10 năm ngoái, Zambia đã trở thành quốc gia đầu tiên ở khu vực này chấp nhận thanh toán tiền thuê mỏ và đóng thuế bằng đồng nhân dân tệ. Động thái này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho dòng vốn giữa Zambia và Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất, khách hàng mua kim loại đồng lớn nhất và chủ nợ lớn nhất của Zambia - mà còn giảm bớt sự phụ thuộc của Zambia vào đồng USD.

Tiếp đó, vào tháng 12/2025, Ngân hàng Trung ương Zambia yêu cầu các giao dịch nội địa phải được thanh toán bằng đồng kwacha, đồng tiền địa phương, nhằm thúc đẩy nhu cầu đối với đồng tiền này. Những người vi phạm quy định này có thể phải đối mặt với các hình phạt nghiêm khắc, bao gồm tiền phạt, án tù lên đến hai năm hoặc cả hai.

Đồng USD vẫn chiếm ưu thế đáng kể trên khắp châu Phi, với khoảng 70% nợ công nước ngoài của lục địa và nhiều giao dịch xuyên biên giới vẫn được định giá bằng đồng tiền này. Tuy nhiên, các quốc gia đang dần dần áp dụng các lựa chọn thay thế cho USD.

Một trong những đồng tiền hưởng lợi rõ rệt nhất từ xu hướng này là đồng nhân dân tệ. Ai Cập, Nigeria và Nam Phi, ba trong số các nền kinh tế lớn nhất châu Phi, đã ký kết các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ mới với Trung Quốc, trong bối cảnh tỷ trọng thương mại được thanh toán bằng nhân dân tệ ngày càng mở rộng.

Kenya đã chuyển đổi các khoản vay định giá bằng USD sang nhân dân tệ, với tiềm năng tiết kiệm tới 215 triệu USD mỗi năm chi phí lãi vay, tương đương gần 1/5 tổng số tiền mà nước này trả nợ Trung Quốc vào năm 2025. Hiện tại, khoảng 1/3 tổng số nợ chưa thanh toán của Kenya với Trung Quốc đã được định giá bằng nhân dân tệ. Ethiopia và Mozambique cũng đang trong quá trình đàm phán các thỏa thuận tương tự.

Để thúc đẩy giao dịch bằng nhân dân tệ, một số ngân hàng lớn ở châu Phi đang tích cực xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết.

Vào tháng 9 năm ngoái, Standard Bank, ngân hàng lớn nhất châu Phi về tài sản, và một phần thuộc sở hữu của Ngân hàng Công Thương Trung Quốc (ICBC) - một ngân hàng quốc doanh khổng lồ - đã trở thành ngân hàng đầu tiên thực hiện thanh toán bù trừ thông qua Hệ thống Thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới của Trung Quốc (CIPS). Bước đi này cho phép các doanh nghiệp thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ, loại bỏ nhu cầu chuyển đổi qua USD.

Absa, một trong những ngân hàng lớn nhất Nam Phi, và Ecobank, với mạng lưới hoạt động trải rộng hơn 30 quốc gia châu Phi, cũng đang tìm cách tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ. Số lượng giao dịch xuyên biên giới bằng nhân dân tệ vẫn còn nhỏ so với USD, nhưng đã tăng hơn 4 lần trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2024, năm gần nhất có dữ liệu chính thức.

Tuy nhiên, các chính phủ châu Phi không đơn thuần chỉ thay thế sự phụ thuộc vào một ngoại tệ này bằng sự phụ thuộc một ngoại tệ khác. Họ cũng đang tăng cường nỗ lực để thúc đẩy việc sử dụng đồng tiền của chính mình, cả trong nước, như với chính sách của Zambia, và trong thương mại xuyên biên giới.

Vào năm 2022, Ngân hàng Xuất nhập khẩu châu Phi (Afreximbank), một tổ chức tài chính thương mại, và Liên minh châu Phi đã ra mắt Hệ thống Thanh toán và bù trừ liên châu Phi (PAPSS). Nền tảng này cho phép các ngân hàng thanh toán thương mại nội bộ châu Phi bằng đồng tiền địa phương, giảm thiểu sự cần thiết phải sử dụng USD và các ngoại tệ khác.

Hơn 160 ngân hàng thương mại và 22 ngân hàng trung ương đã đăng ký tham gia PAPSS, và theo thời gian, hệ thống này có thể giúp các doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 5 tỷ USD mỗi năm chi phí ngân hàng và ngoại hối.

Mặc dù những lợi ích tiềm năng là rõ ràng, quá trình điều chỉnh đối với các doanh nghiệp châu Phi đã quen thuộc với việc sử dụng USD trong một thời gian dài có thể sẽ gây ra một số khó khăn - theo nhận định của nhà ngân hàng Jibran Qureishi từ Standard Bank.

Tại Zambia, chính sách chỉ sử dụng đồng kwacha đã khiến các công ty phải gấp rút viết lại các hợp đồng định giá bằng USD hoặc đàm phán lại các thỏa thuận với nhà cung cấp. Nhiều doanh nghiệp đang phải gánh chịu những khoản lỗ từ các hợp đồng cũ. Các nhà xuất khẩu thu về doanh thu bằng USD hiện phải đối mặt với chi phí chuyển đổi tiền tệ liên tục, và họ có thể bắt đầu chuyển gánh nặng này sang cho khách hàng.

Nhiều ngành công nghiệp trong nước - như xây dựng và nông nghiệp, vốn phụ thuộc vào việc nhập khẩu nhiên liệu và thiết bị - giờ đây đột nhiên phải chịu các khoản phí giao dịch tiền tệ định kỳ, do không còn nguồn USD từ các hoạt động trong nước để mua hàng nhập khẩu.

Tuy nhiên, ít nhất thì đồng kwacha trong tay các nhà nhập khẩu Zambia cũng có giá trị hơn. Sau một năm 2025 đầy ấn tượng, đồng tiền này đã tăng giá khoảng 15% so với USD trong năm nay. Các nhà đầu tư đã đổ xô vào trái phiếu chính phủ định giá bằng kwacha sau khi Zambia nâng giới hạn tỷ lệ phát hành trái phiếu hàng năm mà người không cư trú ở nước này có thể mua từ 5% lên 23%.

Đây là một cách khác mà Chính phủ Zambia đang thúc đẩy đồng tiền của mình và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tái cơ cấu nợ.

Dù đồng USD vẫn nắm giữ quyền lực toàn cầu rộng lớn, nhưng các đồng tiền địa phương như kwacha có thể trở thành lực lượng mạnh mẽ hơn trong phạm vi quốc gia và khu vực. Sự chuyển dịch này, dù đầy thách thức, đang mở ra một kỷ nguyên mới cho nền kinh tế châu Phi, nơi sự đa dạng hóa tiền tệ và tăng cường tự chủ tài chính trở thành một trọng tâm của chiến lược phát triển.