Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, gây đứt gãy sản xuất và việc làm, Quỹ bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) cần được phát huy như một “bộ đệm” giúp người lao động, doanh nghiệp và thị trường lao động tăng khả năng chống chịu, thích ứng và phục hồi sau các cú sốc.

Biến đổi khí hậu đang trở thành một tác nhân gây tổn thương trực tiếp đối với thị trường lao động Việt Nam. Khi thiên tai cực đoan làm đứt gãy sản xuất, sinh kế và chuỗi cung ứng, nhiều người lao động có thể mất việc, giảm thu nhập hoặc gặp khó khăn trong quá trình quay trở lại thị trường lao động nếu thiếu một bệ đỡ an sinh phù hợp.

Những tác động này ngày càng hiện hữu qua các hiện tượng như hạn hán, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long, sạt lở bờ sông, bờ biển, bão lũ và lở đất. Không chỉ gây thiệt hại về tài sản, thiên tai còn đẩy nhiều ngành sử dụng nhiều lao động vào nguy cơ thu hẹp sản xuất, qua đó trực tiếp ảnh hưởng đến việc làm và thu nhập của người lao động.

Đáng chú ý, tác động của thiên tai không dừng ở một doanh nghiệp hay một nhóm lao động, mà có thể lan rộng từ vùng nguyên liệu, hoạt động nuôi trồng, canh tác đến chế biến, logistics và xuất khẩu.

Khi vùng nguyên liệu thủy sản, nông sản bị thiệt hại nặng bởi thời tiết cực đoan, các nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu tại địa phương có thể phải giảm công suất, tạm dừng hoạt động hoặc cắt giảm lao động. Người lao động không chỉ mất việc tại doanh nghiệp mà, trong nhiều trường hợp, còn mất hoặc suy giảm nguồn sinh kế truyền thống như đất canh tác, mặt nước nuôi trồng.

Đây là dạng rủi ro kép: người lao động vừa thiếu thu nhập trước mắt, vừa khó tìm được việc làm thay thế tại chỗ khi năng lực sản xuất của cả khu vực bị tổn thương. Vì vậy, chính sách bảo hiểm thất nghiệp không chỉ cần bảo đảm trợ cấp khi người lao động mất việc, mà còn phải hỗ trợ họ duy trì kết nối với thị trường lao động, nâng cao kỹ năng và sớm chuyển đổi việc làm.

Luật Việc làm năm 2025 đã mở rộng không gian chính sách theo hướng này. Khoản 2 Điều 30 quy định, trong trường hợp khủng hoảng, suy thoái kinh tế, thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc dịch bệnh nguy hiểm, căn cứ tình hình thực tế và kết dư Quỹ BHTN, Chính phủ quy định việc giảm mức đóng BHTN, hỗ trợ bằng tiền hoặc hỗ trợ khác. Điều 45 cũng xác định Quỹ BHTN được sử dụng để chi trả các khoản hỗ trợ này.

Một cơ chế đáng chú ý khác là hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động. Theo Điều 42 Luật Việc làm, doanh nghiệp bị ảnh hưởng hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến việc làm của nhiều lao động do thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc dịch bệnh nguy hiểm có thể được hỗ trợ nếu đáp ứng điều kiện về thời gian đóng BHTN và có phương án đào tạo, duy trì việc làm.

Nghị định 374/2025/NĐ-CP cũng quy định chi tiết nhiều thủ tục bảo đảm quyền lợi của người lao động trong các tình huống rủi ro. Người lao động có thể ủy quyền hoặc gửi hồ sơ qua bưu chính khi gặp hỏa hoạn, lũ lụt, động đất, sóng thần, địch họa hoặc dịch bệnh.

Trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp, nếu không thể thực hiện thông báo tìm kiếm việc làm do các sự kiện này, tổ chức dịch vụ việc làm công có thể xem xét, trình cấp có thẩm quyền điều chỉnh ngày thông báo để bảo đảm quyền lợi cho người lao động.

Nghị định cũng quy định trường hợp người lao động nghỉ việc tại đơn vị không còn khả năng đóng BHTN theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc vẫn được xác định là người đang đóng BHTN.

Quy định này có ý nghĩa thiết thực với lao động tại doanh nghiệp bị thiệt hại nghiêm trọng, tránh để việc doanh nghiệp mất khả năng đóng bảo hiểm trở thành rào cản đối với quyền hưởng của người lao động.

Tuy nhiên, cơ chế hỗ trợ đặc biệt trong tình huống thiên tai theo khoản 2 Điều 30 Luật Việc làm vẫn cần được cụ thể hóa bằng các tiêu chí và kịch bản triển khai rõ ràng. Cần xác định ngưỡng thiên tai, phạm vi địa bàn, nhóm lao động thụ hưởng, hình thức hỗ trợ, thời hạn áp dụng và quy trình chi trả phù hợp với điều kiện khẩn cấp.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng diễn biến bất thường, Quỹ BHTN cần được nhìn nhận không chỉ là công cụ hỗ trợ người lao động sau khi mất việc, mà còn là một nguồn lực quan trọng giúp thị trường lao động tăng khả năng chống chịu. Một lưới an sinh thích ứng với khí hậu sẽ giúp người lao động không bị bỏ lại phía sau, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp và địa phương sớm phục hồi sản xuất, việc làm sau thiên tai.