FDI và nguồn nhân lực Việt Nam: Bước chuyển chiến lược sang cạnh tranh bằng lao động chất lượng cao

Nhận thức rõ thách thức này, ngày 24/5/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1002/QĐ-TTg phê duyệt “Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 - 2035 và định hướng tới năm 2045”. Đây định hướng quan trọng, mở đường cho bước chuyển mình mang tính lịch sử của thị trường lao động Việt Nam trong mối quan hệ với dòng vốn FDI.

HỆ SINH THÁI LAO ĐỘNG FDI VÀ NHỮNG “KHOẢNG TRỐNG” CỐT LÕI

Sau gần 40 năm thu hút FDI, Việt Nam đã xây dựng được một hệ sinh thái lao động phục vụ khối FDI tương đối hoàn chỉnh. Tuy nhiên, nếu bóc tách hệ sinh thái này, chúng ta sẽ thấy rõ những điểm nghẽn đang cản trở nền kinh tế tiến lên nấc thang giá trị cao hơn.

"Để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế “2 con số” và đưa Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị gia tăng của khu vực trong giai đoạn 2026-2045 trong khi vẫn tiếp tục sử dụng nguồn vốn FDI như một nguồn lực quan trọng trong đầu tư thì Việt Nam cần có một chiến lược FDI không thể tách rời chiến lược nguồn nhân lực.

Bởi lợi thế cạnh tranh thu hút FDI bằng “thuế ưu đãi” hay “đất đai giá rẻ” đã không còn là yếu tố quyết định. Quốc gia nào sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao, quốc gia đó sẽ có lợi thế trong cuộc đua thu hút dòng vốn công nghệ".

Cấp 1 - Lao động phổ thông và kỹ thuật cơ bản: Đây là tầng nhân lực phổ biến nhất với hàng triệu lao động đang tập trung chủ yếu trong các ngành như điện tử, dệt may, da giày, lắp ráp thiết bị điện tử... Các tập đoàn nước ngoài như Samsung Electronics, LG Electronics, Foxconn, Luxshare Precision Industry... là những doanh nghiệp FDI tiêu biểu đã tận dụng rất tốt nguồn nhân lực này. Tuy vậy, năng suất lao động ở phân khúc này còn thấp, người lao động chủ yếu thực hiện gia công ở công đoạn cuối, khiến giá trị gia tăng giữ lại trong nước không cao.

Cấp 2 - Kỹ thuật viên và nhân lực trung cấp: Đây là tầng nhân lực Việt Nam đang thiếu nhất. Nhiều doanh nghiệp FDI phản ánh khó khăn trong việc tuyển dụng các kỹ thuật viên tự động hóa, kỹ thuật cơ điện tử, kỹ thuật bán dẫn, kỹ thuật robot công nghiệp, quản lý sản xuất thông minh cho dù đây là nhóm nhân lực sẽ cùng với các nhóm cấp nêu sau tham gia quyết định khả năng chuyển từ “Made in Vietnam” sang “Việt Nam thiết kế và sản xuất”.

Cấp 3 - Kỹ sư và chuyên gia công nghệ cao: Tuy Việt Nam đã cải thiện đáng kể nguồn nhân lực chất lượng cao, nhưng vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu về nguồn nhân lực công nghệ ở các lĩnh vực đón đầu tương lai như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn, thiết kế chip, vật liệu mới hay năng lượng xanh... Hệ quả là các tập đoàn FDI lớn vẫn phải phụ thuộc vào việc tuyển chuyên gia nước ngoài cho các vị trí kỹ thuật then chốt.

Cấp 4 - Nhà quản trị cấp cao: Đây là điểm nghẽn đáng chú ý, khi rất ít nhân sự người Việt có thể đảm nhiệm vị trí điều hành doanh nghiệp FDI ở các mảng quản trị chiến lược, R&D (Nghiên cứu & Phát triển), quản trị chuỗi cung ứng toàn cầu hay tài chính quốc tế. Các vị trí đầu não này phần lớn vẫn do người nước ngoài nắm giữ.

BA NGHỊCH LÝ KÌM HÃM SỰ BỨT PHÁ CỦA DÒNG VỐN FDI 

Sự phát triển lệch pha giữa dòng vốn đầu tư và chất lượng lao động nêu trên đã tạo ra 3 nghịch lý cần được xem xét, giải quyết.

Thứ nhất, FDI tăng nhanh hơn chất lượng nguồn nhân lực.

Nhiều địa phương trải thảm đỏ đón các siêu dự án công nghệ cao nhưng lại không chuẩn bị kịp nguồn kỹ sư, cán bộ quản lý và công nhân lành nghề, dẫn đến tình trạng có dự án nhưng thiếu người vận hành hiệu quả.

Thứ hai, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và hệ thống giáo dục của Việt Nam còn yếu.

Sau gần bốn thập kỷ, mối liên kết giữa các trường đại học và doanh nghiệp FDI vẫn lỏng lẻo. Nhà trường phần lớn vẫn đào tạo theo năng lực sẵn có, trong khi doanh nghiệp FDI lại tuyển dụng theo tiêu chuẩn khắt khe riêng của họ. Sinh viên ra trường chật vật tìm việc phù hợp, còn doanh nghiệp thì mỏi mắt tìm người.

Thứ ba, chuyển giao công nghệ còn hạn chế.

Đây là vấn đề chiến lược bởi nếu lao động nội địa chỉ dừng lại ở mức độ lắp ráp, gia công, vận hành dây chuyền đơn giản, công nghệ của các tập đoàn đa quốc gia sẽ không lan tỏa sang cho Việt Nam. Khi đó, dòng vốn FDI chỉ mang ý nghĩa giải quyết việc làm trước mắt chứ không tạo năng lực công nghệ cho quốc gia.

Vì vậy, để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế “2 con số” và đưa Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị gia tăng của khu vực trong giai đoạn 2026-2045 trong khi vẫn tiếp tục sử dụng nguồn vốn FDI như một nguồn lực quan trọng trong đầu tư thì Việt Nam cần có một chiến lược FDI không thể tách rời chiến lược nguồn nhân lực.

Bởi lợi thế cạnh tranh thu hút FDI bằng “thuế ưu đãi” hay “đất đai giá rẻ” đã không còn là yếu tố quyết định. Quốc gia nào sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao, quốc gia đó sẽ có lợi thế trong cuộc đua thu hút dòng vốn công nghệ.

CHIẾN LƯỢC XÂY DỰNG HỆ SINH THÁI NHÂN LỰC HIỆN ĐẠI GIAI ĐOẠN 2026-2045

Để đưa Việt Nam trở thành một nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta cần tái cấu trúc thị trường lao động theo mô hình liên kết bốn bên (Nhà nước, doanh nghiệp FDI, trường đại học/cơ sở nghề nghiệp và người lao động) chặt chẽ.

Để hiện thực hóa mô hình này, 5 nhóm giải pháp đột phá sau đây cần được triển khai đồng bộ:

Một là, cải cách giáo dục đại học theo hướng thực lực.

Cần xóa bỏ tư duy đào tạo theo lý thuyết thuần túy, chuyển hẳn sang đào tạo theo chuẩn năng lực toàn cầu. Một kỹ sư công nghệ cao thế hệ mới bắt buộc phải là một “nhân sự toàn cầu” sở hữu chuyên môn kỹ thuật sâu – Thành thạo ngoại ngữ (đặc biệt là tiếng Anh) – Kỹ năng mềm (quản trị dự án, tư duy số, làm việc đa văn hóa). Đồng thời, tăng quyền tự chủ cho các trường đại học để họ chủ động liên kết, đồng cấp bằng quốc tế với các viện nghiên cứu nước ngoài và khuyến khích liên kết với doanh nghiệp FDI.

Hai là, đổi mới giáo dục nghề nghiệp.

Tham khảo kinh nghiệm thành công từ Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore, Việt Nam cần áp dụng triệt để mô hình đào tạo kép: 50% thời gian sinh viên học lý thuyết tại trường, 50% thời gian trực tiếp thực hành tại doanh nghiệp. Đồng thời, thành lập một số cơ sở đào tạo như “Cao đẳng công nghiệp chiến lược” tại các trung tâm FDI lớn tại Bắc Ninh, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ.

Ba là, dồn lực cho Chương trình quốc gia về đào tạo nhân lực công nghệ cao.

Theo đó, tập trung nguồn lực chương trình vào các ngành công nghiệp định hình tương lai. Cụ thể:

Ngành bán dẫn: Đào tạo từ kỹ sư thiết kế chip, kỹ thuật viên vận hành sản xuất wafer, chuyên gia đóng gói, kiểm thử.

Trí tuệ nhân tạo (AI): Xây dựng đội ngũ kỹ sư dữ liệu, nhà khoa học AI và quản trị sản phẩm AI.

Kỹ thuật tương lai: Phát triển nhân lực cho ngành robot, tự động hóa, công nghệ sinh học và công nghệ xanh (Hydrogen, pin thế hệ mới, năng lượng tái tạo).

Bốn là, thực hiện liên kết FDI – Đại học và Viện nghiên cứu.

Chính phủ cần ban hành các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp (đặc biệt là các doanh nghiệp có vốn FDI) cũng như các trường đại học, các trường dạy nghề cùng tham gia đào tạo theo đúng nhu cầu của của doanh nghiệp và quản lý nhà nước

Đối với các tập đoàn lớn của nước ngoài, nhất là các dự án FDI có quy mô lớn khi đầu tư vào Việt Nam, khuyến khích có cam kết có phối hợp trong đào tạo (được phép mở trung tâm đào tạo và chuyển giao công nghệ), khuyến khích sư dụng quỹ học bổng, chương trình thực tập,.. đào tạo nguồn nhân lực Việt Nam làm việc cho dự án của họ cả trong và ngoài nước.

Năm là, thu hút nhân tài toàn cầu.

Cải cách triệt để thủ tục hành chính, nới lỏng chính sách cấp thị thực (Visa) dài hạn, giấy phép lao động và áp dụng mức thuế thu nhập cá nhân ưu đãi cho các chuyên gia trình độ cao. Cần thu hút cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đồng thời thu hút các chuyên gia hàng đầu từ Mỹ, Nhật, Hàn, Châu Âu và Úc đến Việt Nam giảng dạy, nghiên cứu và dẫn dắt các dự án khởi nghiệp công nghệ.

LỘ TRÌNH VÀ MỤC TIÊU CUỐI CÙNG 

Mục tiêu tối thượng của việc thực hiện 5 giải pháp đột phá này là nâng tỷ lệ người Việt Nam nắm giữ các vị trí quan trọng như: Giám đốc nhà máy, Giám đốc kỹ thuật, Giám đốc R&D trong các doanh nghiệp FDI. Chỉ khi người lao động Việt Nam làm chủ được công nghệ, vận hành được bộ máy quản trị phức tạp, chúng ta mới có thể biến dòng vốn nước ngoài thành động lực nội sinh mạnh mẽ, đưa nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng nhanh và bền vững.

Để hướng tới mục tiêu này, lộ trình phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao của Việt Nam đã được định hình rõ ràng theo hai giai đoạn quan trọng.

Giai đoạn 2031 – 2035: Việt Nam bước đầu hình thành đội ngũ lao động công nghệ cao cùng chuyên gia trình độ quốc tế.

Giai đoạn 2036 – 2045: Việt Nam vươn lên trở thành trung tâm đào tạo và cung ứng nhân lực công nghệ cao hàng đầu của khu vực ASEAN, và là nguồn cung nhân lực cho chuỗi giá trị toàn cầu.

(*) Nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài ( Bộ KH&ĐT nay là Bộ Tài chính)