Kiến tạo động lực tăng trưởng mới từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Ngày 5/6, Trường Đại học Kinh tế (UEB) - Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU) tổ chức Hội thảo Công bố báo cáo tư vấn chính sách thường niên 2026: “Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số của Việt Nam dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. 

KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ LÀ CHÌA KHÓA CỦA MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG MỚI

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong năm 2026 và cả giai đoạn 2026 - 2030 đang đặt ra những thách thức lớn cho Việt Nam. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những giải pháp cấp thiết hiện nay.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng đã xác định, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược hàng đầu và là động lực chủ yếu để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

“Đặc biệt, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không thể được thúc đẩy một cách riêng lẻ mà cần được tiếp cận trong một hệ sinh thái đồng bộ. Trong đó, Nhà nước, doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, trường đại học phải tăng cường liên kết, hợp tác thực chất để cùng tạo ra và lan tỏa giá trị”,  TS. Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.

Tương tự, PGS.TS. Nguyễn Trúc Lê, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế (UEB) -  Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU), cho biết những nền kinh tế thành công nhất trong nửa thế kỷ qua như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc,... đều đặt khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. 

Điểm chung của các quốc gia thành công là họ không xem khoa học, công nghệ chỉ là một lĩnh vực hỗ trợ cho nền kinh tế, mà coi đó là nền tảng và động lực trung tâm của tăng trưởng. Đổi mới sáng tạo không được nhìn nhận như một hoạt động riêng lẻ, mà được tích hợp vào mọi khía cạnh của phát triển kinh tế - xã hội, trở thành nguồn lực cốt lõi tạo ra năng suất, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng bền vững.

Đây cũng là bài học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang hướng tới mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. 

Theo PGS.TS. Nguyễn Trúc Lê, Việt Nam cần thúc đẩy khoa học và công nghệ thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, đổi mới sáng tạo trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của quốc gia, còn chuyển đổi số phải là động lực nâng cao năng suất cho toàn bộ nền kinh tế. Khi đó, các kết quả nghiên cứu, công nghệ mới và ý tưởng sáng tạo mới có thể được chuyển hóa thành tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân.

TẠO “LUỒNG XANH” CHO HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Các chuyên gia tại Hội thảo cho rằng để duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số trong dài hạn, Việt Nam cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư và lao động sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và cộng đồng doanh nghiệp đổi mới.

Theo PGS. TS. Lưu Quốc Đạt, Trường Đại học Kinh tế (UEB), mô hình phát triển kinh tế mới của Việt Nam cần được xây dựng trên ba trụ cột chính gồm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Ba trụ cột này không thay thế mà bổ trợ, tương tác lẫn nhau để tạo ra năng suất, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh mới cho nền kinh tế.

Trong đó, khoa học công nghệ tạo ra tri thức và làm chủ công nghệ; đổi mới sáng tạo chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế; còn chuyển đổi số đóng vai trò khuếch đại các giá trị đó thông qua dữ liệu và nền tảng số.

PGS.TS. Lưu Quốc Đạt nhấn mạnh vai trò trung tâm của Nhà nước không nằm ở việc ban hành thêm nhiều chính sách, mà là xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả, đo lường được kết quả và tạo lập thị trường cho đổi mới sáng tạo.

Đầu tiên, nhà nước cần thiết lập các “luồng xanh” về thể chế thông qua việc đẩy nhanh phê duyệt các dự án khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và áp dụng phương thức quản lý dựa trên rủi ro.

Thứ hai, nhà nước cần đóng vai trò “khách hàng đầu tiên” của đổi mới sáng tạo thông qua cơ chế mua sắm công đổi mới. Các cơ quan quản lý có thể đặt hàng doanh nghiệp giải quyết những bài toán trong lĩnh vực y tế, giáo dục, logistics, dữ liệu hay chính phủ số, đồng thời chi trả dựa trên kết quả đầu ra.

Thứ ba, cần tăng cường điều hành dựa trên các chỉ số hiệu quả (KPI), thông qua các đơn vị chuyên trách theo dõi các chỉ tiêu quan trọng như hệ số hiệu quả sử dụng vốn đầu tư (ICOR), năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), năng suất lao động, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), quy mô kinh tế số, tỷ lệ nội địa hóa và tỷ lệ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, cần triển khai các chương trình hỗ trợ năng suất cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), tập trung vào tinh gọn quy trình, số hóa và tự động hóa ở quy mô phù hợp; đồng thời xây dựng cơ chế đồng tài trợ cho các hoạt động R&D theo nhu cầu đặt hàng từ doanh nghiệp.

“Trong dài hạn, Việt Nam cần thúc đẩy các nhiệm vụ công nghệ quốc gia trong những lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và logistics số. Cùng với đó là nâng cao đầu tư cho R&D theo hướng có trọng tâm, gắn với thương mại hóa kết quả nghiên cứu; phát triển nguồn nhân lực về AI, dữ liệu, tự động hóa và quản trị công nghệ; đồng thời đẩy mạnh hội nhập công nghệ và thu hút FDI tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước”, PGS.TS. Lưu Quốc Đạt nhấn mạnh.

Ngoài ra, TS. Võ Trí Thành, Chuyên gia Kinh tế, nhận định không gian cho đổi mới sáng tạo cốt lõi nằm ở việc dám chấp nhận “thử - sai”. Để các chính sách đi đúng hướng, vai trò của các trường đại học và viện nghiên cứu không chỉ là cung cấp công nghệ bề nổi mà phải trang bị cho các nhà hoạch định chính sách sự thấu hiểu sâu sắc về bản chất nền tảng của kinh tế dữ liệu và thể chế. 

“Chỉ khi hiểu rõ các quyền sở hữu dữ liệu, dòng chảy dữ liệu và giới hạn bảo mật, nhà nước mới có thể tạo ra các cơ chế thử nghiệm hiệu quả cho doanh nghiệp tự do sáng tạo”, TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh.

NÂNG CAO KHẢ NĂNG HẤP THỤ VỀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TRONG DOANH NGHIỆP

Song hành với vai trò kiến tạo của Nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp cũng cần nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo và chủ động tham gia vào quá trình chuyển đổi số nhằm nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường. 

Tuy nhiên, TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội, cho biết hiện nay, doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với 6 điểm nghẽn lớn trong quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo bao gồm: điểm nghẽn về tư duy chiến lược; điểm nghẽn về chi phí và dòng tiền; điểm nghẽn về nguồn nhân lực số; điểm nghẽn về dữ liệu; điểm nghẽn về các tiêu chuẩn số, tiêu chuẩn xanh và tiêu chuẩn toàn cầu; điểm nghẽn về thể chế và cơ chế thực thi. 

Hiện nay, Hà Nội và nhiều địa phương đã bắt đầu triển khai các mô hình thử nghiệm (sandbox), thành lập quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo và thúc đẩy các mô hình kinh doanh mới. Tuy nhiên, đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc tham gia các hoạt động thử nghiệm vẫn gặp nhiều khó khăn do hạn chế về nguồn lực. 

Vì vậy, TS. Mạc Quốc Anh đề xuất để thúc đẩy chuyển đổi số thành công đối với cộng đồng doanh nghiệp, trước hết nhà nước cần chuyển trọng tâm từ tư duy làm theo phong trào sang giải quyết bài toán năng suất và hiệu quả của doanh nghiệp. 

Thứ hai, cần xây dựng bản đồ dữ liệu cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm phục vụ công tác hoạch định chính sách, nghiên cứu và hỗ trợ thị trường.

Thứ ba, cần phát triển các công cụ tài chính dành riêng cho hoạt động đổi mới sáng tạo, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. 

Thứ tư, cần xây dựng đội ngũ hạt nhân chuyển đổi số trong từng doanh nghiệp. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện cơ chế sandbox để tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm, phát triển và nhân rộng.