Những điều cần biết về thỏa thuận Mỹ - Iran

Hiện tại, chưa có thỏa thuận nào được chính thức ký kết giữa Mỹ và Iran, dù hai bên đã nhất trí về một “bản ghi nhớ” (MoU) và dừng các hoạt động quân sự. Cùng với đó, eo biển Hormuz sẽ mở cửa trở lại nhưng chưa có mốc thời gian chính xác cho việc này.

Dưới đây là một số điều cần biết về thỏa thuận mà Washington và Tehran đã đạt được, theo những gì đã được công bố:

THỎA THUẬN CÓ GÌ?

Ngày thứ Hai (15/6), khi đang ở Pháp dự hội nghị thượng đỉnh 7 nền công nghiệp phát triển (G7), Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng Mỹ và Iran đã ký thỏa thuận sơ bộ để kết thúc chiến tranh. “Thỏa thuận đã được ký”, ông Trump nói.

Trước đó, một quan chức cấp cao của chính quyền ông Trump nói với hãng tin CNBC rằng bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran đã được ký kết bằng hình thức điện tử và lễ ký chính thức sẽ diễn ra ở Geneva, Thụy Sỹ vào ngày thứ Sáu (19/6).

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi nói văn bản thỏa thuận đã hoàn tất để được ký kết vào ngày thứ Sáu tại Geneva, đồng thời tuyên bố: “Một sự chấm dứt vĩnh viễn và ngay lập tức chiến tranh đã được công bố trên tất cả các mặt trận”.

Tuy nhiên, nội dung của bản ghi nhớ này vẫn chưa được công bố, và những gì thế giới biết được mới chỉ là những tuyên bố từ Mỹ và Iran. Cùng với đó, một thỏa thuận hòa bình toàn diện và lâu dài vẫn còn chưa được đàm phán.

Theo các thông tin đã được công bố, lệnh ngừng bắn công bố vào tháng 4 giữa Mỹ và Iran sẽ kéo dài thêm 60 ngày và eo biển Hormuz sẽ mở cửa trở lại. Trong thời gian 60 ngày, hai bên sẽ tiếp tục đàm phán về những vấn đề gai góc như chương trình hạt nhân của Tehran, lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Iran, và an ninh khu vực.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói rằng biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran là một “bước tiến quan trọng” để kết thúc chiến sự, nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng thỏa thuận cuối cùng cho một nền hòa bình lâu dài “còn chưa được định hình”.

Trao đổi với hãng tin CNN, Phó tổng thống Vance nói rằng biên bản ghi nhớ Mỹ - Iran có độ dài chỉ một trang rưỡi và do đó “là một tài liệu rất chung”. Giới chức Mỹ nói chi tiết sẽ được công bố sau hai ngày nữa, và theo ông Vance, nội dung sẽ bao gồm “một gói nới lỏng trừng phạt rất quan trọng” cho Iran.

BAO GIỜ EO BIỂN HORMUZ MỞ CỬA TRỞ LẠI?

Theo một số nguồn tin, eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại vào một thời điểm chưa xác định trong vòng 30 ngày theo sự sắp xếp của Iran sau khi thỏa thuận được ký kết. Trong khi đó, cả ông Trump và Thứ trưởng Ngoại giao Iran đều nói rằng eo biển sẽ mở lại vào ngày 19/6 sau lễ ký thỏa thuận ở Geneva.

Trong các bài đăng trên mạng xã hội Truth Social kể từ hôm Chủ nhật vừa rồi, ông Trump chủ yếu tập trung vào vấn đề mở lại eo Hormuz. “Tôi chỉ thị mở cửa lại hoàn toàn và miễn phí eo biển Hormuz. Cùng với đó, tôi chỉ thị dừng toàn bộ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với Iran. Hỡi những con tàu, hay bật động cơ lên”, ông Trump viết trong bài đăng đầu tiên. Sau đó, ông lại nói eo biển Hormuz sẽ mở lại “sau lễ ký vào ngày thứ Sáu, để gỡ mìn”.

Hãng tin Merh của Iran nói việc mở lại eo biển Hormuz sẽ tùy vào “sự sắp xếp của Iran”. Truyền thông nhà nước Iran trước đó cho biết Hormuz sẽ mở cửa không thu phí trong 60 ngày gia hạn ngừng bắn và trong khoảng thời gian đó, Iran và Oman sẽ quản lý tuyến đường biển này.

Trong một cuộc trao đổi với hãng tin CNBC ngày thứ Hai, ông Vance nói Mỹ kỳ vọng trong dài hạn, sẽ không có việc thu phí ở eo biển Hormuz. Tuy nhiên, các hãng vận tải biển cho biết họ vẫn chưa có thông tin gì về việc đến khi nào có thể đi qua eo biển này.

CHIẾN TRANH ĐÃ KẾT THÚC CHƯA?

Về thực chất, thỏa thuận đạt được mới chỉ kêu gọi dừng các hoạt động thù địch, gia hạn ngừng bắn thêm 60 ngày để có thời gian đàm phán các vấn đề lớn, nhằm đi đến một thỏa thuận toàn diện để kết thúc chiến tranh. Thứ trưởng Gharibabadi nói các cuộc đàm phán trong 60 ngày chỉ có thể bắt đầu nếu Mỹ giải phóng hàng tỷ USD tài sản đang bị đóng băng của Iran. Phía Mỹ bác bỏ thông tin này.

Theo hãng tin Reuters, giới chức Mỹ và Iran nói Mỹ rốt cuộc có thể dỡ trừng phạt đối với Iran, giải phóng tài sản bị đóng băng của nước này và mở một quỹ tài thiết 300 tỷ USD cho Iran bằng tiền đóng góp từ các nước Vùng Vịnh có căn cứ quân sự của Mỹ. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ nói để đạt được các lợi ích đó, Iran sẽ phải thỏa mãn các điều kiện của Mỹ bao gồm không chế tạo vũ khí hạt nhân và dừng hậu thuẫn các nhóm vũ trang như Hezbollah ở Lebanon.

Hôm Chủ nhật, ông Trump nhắc lại rằng “Iran sẽ không bao giờ được có vũ khí hạt nhân”. Ông cũng nói với tờ báo New York Times rằng Mỹ có thể tấn công Iran một lần nữa nếu các cuộc đàm phán không đạt được giải pháp về tham vọng hạt nhân của nước này.

“Nguy cơ xung đột tái diễn sẽ vẫn còn trong những tháng tới. Việc đẩy lùi các vấn đề gai góc nhất sang các cuộc đàm phán sau này sẽ kéo dài sự bất ổn và khiến cuộc đối đầu tiềm ẩn vẫn chưa được giải quyết”, ông Torbjorn Soltvedt, nhà phân tích tại công ty tình báo rủi ro Verisk Maplecroft, nói với CNBC.

Một vấn đề quan trọng là Israel không phải là một bên tham gia thỏa thuận. Nước này là một bên tham chiến kể từ các cuộc tấn công đầu tiên vào ngày 28/2. Các cuộc tấn công của Israel nhằm vào các mục tiêu ở Lebanon sau đó đã có những thời điểm làm lung lay thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran . Ông Gharibabadi có nói rằng “việc chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn và ngay lập tức” mà ông tuyên bố bao gồm cả xung đột ở Lebanon. Hiện chưa rõ liệu Israel có chấp nhận điều đó hay không.

Ngày thứ Hai, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz, cho biết trong một tuyên bố rằng Lực lượng Phòng vệ Israel sẽ vẫn hiện diện trong các “khu vực an ninh” ở Lebanon cũng như Gaza và Syria, đồng thời nói thêm rằng Israel sẽ trả đũa nếu Iran tấn công nước này để đáp trả các sự kiện ở Lebanon.

AI SẼ THAM DỰ LỄ KÝ THỎA THUẬN Ở GENEVA?

Iran chưa công bố chính thức danh sách các quan chức sẽ dự lễ ký thỏa thuận hòa bình, nhưng nhiều khả năng Ngoại trưởng Abbas Araghchi sẽ là người dẫn đầu phái đoàn của nước này. Một số quan chức cấp cao khác của Iran cũng có thể tham gia lễ ký gồm Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohammad Bagher Zolghadr.

Bên phía Mỹ, ông Trump cho biết Phó tổng thống Vance sẽ là người dự lễ ký ở Geneva vào thứ Sáu. Ngoài ra, giới quan sát cho rằng ông Trump cũng có thể bay từ Pháp, nơi ông đang dự hội nghị G7, sang Thụy Sỹ để dự lễ ký. Đặc phái viên Nhà Trắng Steve Witkoff, người giữ vai trò quan trọng trong đàm phán Mỹ - Iran, cũng có thể tham dự.

Theo dự báo, giới chức Israel sẽ không tham dự lễ ký. Giới phân tích cho rằng một dấu hiệu quan trọng là Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), hai nước Vùng Vịnh đã bị cuốn vào cuộc chiến này, có cử quan chức cấp cao tới lễ ký hay không. Điều này sẽ phản ánh liệu thỏa thuận Mỹ - Iran có nhận được sự ủng hộ rộng rãi trong khu vực hay không.