Dù tại Anh làn sóng ủng hộ nước này quay lại EU đang mạnh lên, giới chức Brussels vẫn thận trọng sau những tổn thương từ Brexit và lo ngại tiến trình tái gia nhập có thể kéo dài và đối mặt nhiều rào cản chính trị...

Theo tờ báo Financial Times, tại Anh, những người theo tư tưởng cấp tiến đang được tiếp thêm động lực khi lời kêu gọi nước này tái gia nhập Liên minh châu Âu (EU) ngày càng mạnh lên. 

Tuy nhiên, giới hoạch định chính sách tại Brussels vẫn thận trọng trước khả năng đón Anh trở lại khối, 10 năm sau cuộc trưng cầu dân ý dẫn tới việc nước này rời EU, còn gọi là Brexit.

QUÁ TRÌNH CÓ THỂ KÉO DÀI VÀ ĐỐI MẶT NHIỀU RÀO CẢN

Các nhà ngoại giao, bộ trưởng và quan chức cấp cao châu Âu cảnh báo rằng bất kỳ tiến trình nào để Anh gia nhập lại EU cũng có thể kéo dài hơn một nhiệm kỳ quốc hội 5 năm.

Những trở ngại chính gồm sự thiếu lòng tin kéo dài sau các vòng đàm phán trước đây, cùng việc ông Nigel Farage, lãnh đạo Đảng Cải cách Vương quốc Anh và là một trong những kiến trúc sư của Brexit, đang đạt tỷ lệ ủng hộ cao trong các cuộc thăm dò dư luận tại Anh.

Ông Joao Vale de Almeida, Đại sứ EU đầu tiên tại Anh sau Brexit, cho rằng ngay cả sau 10 năm, hai nhân vật gắn liền với Brexit là ông Farage và ông Michel Barnier, nhà đàm phán trưởng của EU về Brexit, vẫn sẽ có sức ảnh hưởng tới bất kỳ cuộc đàm phán nào về việc Anh quay lại EU.

“Vấn đề lớn là liệu hai bên có thể xây dựng lòng tin lâu dài hay không. Viễn cảnh chúng tôi không muốn tính tới là EU đàm phán với Thủ tướng Anh Keir Starmer, hoặc người kế nhiệm ông, nhưng sau đó lại phải làm việc với một chính phủ do ông Farage dẫn dắt. Brussels vẫn nhớ rất rõ những gì đã xảy ra trong quá khứ và chúng ta cần xóa bỏ những ám ảnh đó bằng các hành động táo bạo”, ông Vale de Almeida nói.

Ông Maros Sefcovic, ủy viên EU phụ trách quan hệ với Anh, cũng có quan điểm tương tự. Theo ông, về nguyên tắc, EU sẽ hoan nghênh việc Anh, một đồng minh quan trọng về quốc phòng và thương mại trong khu vực, quay trở lại khối. Tuy nhiên, Brussels cần có đủ sự chắc chắn trước khi đi tới một quyết định lớn như vậy.

“Khi đó, cần làm rõ rằng việc tái gia nhập phản ánh mong muốn của cả nước, bởi đây là quyết định rất quan trọng và không nên được đưa ra một cách vội vàng”, ông Sefcovic nói với tờ báo Financial Times.

Cả Đảng Cải cách Vương quốc Anh của ông Farage và Đảng Bảo thủ do bà Kemi Badenoch lãnh đạo đều tuyên bố sẽ hủy bỏ bất kỳ thỏa thuận nào mà ông Starmer hoặc người kế nhiệm ông đạt được với Brussels.

“Bạn sẽ không muốn kết hôn với một người mà bạn không biết liệu họ có thật sự cam kết với mối quan hệ đó hay không”, ông Sander Tordoir, nhà kinh tế trưởng tại Trung tâm Cải cách châu Âu, một viện nghiên cứu tại Anh có quan điểm ủng hộ EU, nhận định.

Theo báo cáo của ông Andrew Duff, cựu nghị sĩ Nghị viện châu Âu và chuyên gia về EU, trong bối cảnh bất định như vậy, nếu một chính phủ Anh trong tương lai kích hoạt Điều 49 - điều khoản quy định thủ tục để một nước nộp đơn xin gia nhập EU - quá trình Anh quay lại khối nhiều khả năng sẽ kéo dài hơn một nhiệm kỳ quốc hội.

10 NĂM BREXIT

Ông Jean-Claude Juncker, cựu Chủ tịch Ủy ban châu Âu, cho rằng Anh “không thể” tái gia nhập EU, bởi các nước thành viên vẫn còn “tổn thương” vì Brexit.

Trong khi đó, các nhà ngoại giao EU đương nhiệm cho biết nhiều chính phủ trong khối về nguyên tắc ủng hộ việc Anh quay lại, vì điều này có thể củng cố năng lực phòng thủ và thị trường tài chính của EU.

Tuy nhiên, các quan chức EU hiểu rõ rằng bất kỳ cuộc đàm phán nào về việc này cũng sẽ rất kéo dài, phức tạp và gây tranh cãi về chính trị. Theo các nhà ngoại giao này, Anh có thể sẽ không lấy lại được các quyền phủ quyết từng có trước đây.

Lý do là EU đang xây dựng các cơ chế bảo vệ trước những nước có thể gia nhập mới, như Ukraine và Serbia, nhằm bảo đảm các nước này không thể cản trở hoạt động của khối. Anh cũng sẽ phải chấp nhận một số điều kiện lớn, gồm đóng góp đáng kể vào ngân sách EU, cho phép người dân tự do đi lại theo quy định của khối và cam kết tham gia khu vực đồng euro, ít nhất là về mặt nguyên tắc.

Trong cuộc họp tại Brussels vào tháng trước để thảo luận về Anh, các bộ trưởng EU nhấn mạnh rằng London cần chấp nhận nguyên tắc “4 quyền tự do” của thị trường chung EU, gồm tự do di chuyển của người dân, hàng hóa, dịch vụ và vốn. Theo EU, Anh không thể chỉ chọn những phần có lợi cho mình trong các quyền tự do này.

Bên cạnh đó, theo một số chuyên gia, người dân Anh có ủng hộ việc tái gia nhập EU hay không nhiều khả năng còn phụ thuộc vào tư cách thành viên mà EU đề nghị dành cho nước này.

Nguyên tắc “4 quyền tự do” hiện không được chính phủ của Thủ tướng Anh Starmer chấp nhận. Chính phủ do Đảng Lao động lãnh đạo đã khởi động tiến trình “tái thiết lập” quan hệ hạn chế với Brussels, nhưng loại trừ khả năng Anh quay lại thị trường chung EU hoặc liên minh thuế quan trong nhiệm kỳ quốc hội hiện tại.

Những nguyên tắc trên cũng có thể không dễ được công chúng Anh chấp nhận. Các cuộc thăm dò cho thấy tỷ lệ ủng hộ việc tái gia nhập EU hiện ở mức 55-65%. Theo chuyên gia thăm dò dư luận Sir John Curtice, mức ủng hộ này chưa đủ chắc chắn và vẫn có thể thay đổi nếu xảy ra một chiến dịch vận động lớn. Vì vậy, một số nhà phân tích cho rằng, từ góc nhìn của EU, hiện vẫn còn quá sớm để bàn về việc Anh quay lại khối.

Ông Andy Burnham và ông Wes Streeting, hai chính trị gia được xem là có khả năng tham gia cuộc đua giành chức lãnh đạo Đảng Lao động trong tương lai, đều nói rằng họ muốn Anh quay lại EU. Tuy nhiên, do Brexit vẫn là vấn đề nhạy cảm về chính trị, cả hai đều chỉ đề cập mục tiêu này như một khả năng trong tương lai, thay vì đưa ra thời điểm cụ thể.

Một số nhà phân tích EU đặt câu hỏi liệu Anh có thể tận dụng mô hình gia nhập linh hoạt hơn mà EC đang xây dựng cho các ứng viên mới dễ tổn thương như Ukraine hoặc Serbia hay không. Theo đó, các quốc gia có thể tham gia chính sách của EU với tốc độ và mức độ khác nhau.

Theo kịch bản đó, EU có thể cho phép Anh tiếp cận thị trường hàng hóa của khối, trong khi London vẫn có không gian riêng để quản lý các lĩnh vực khác như AI, tài chính và dịch vụ doanh nghiệp. Tuy nhiên, các bộ trưởng EU vẫn khẳng định cách tiếp cận này không có nghĩa là Anh được phép chỉ chọn những phần có lợi cho mình trong “4 quyền tự do” của EU.

Ông Barnier, nhà đàm phán trưởng đầu tiên của EU về Brexit, từng thuyết phục các nước thành viên giữ lập trường cứng rắn với Anh sau năm 2016. Ông cho biết giới lãnh đạo EU hiện vẫn phản đối mạnh mẽ việc để Anh chỉ chọn những phần có lợi trong các quy định của khối, tương tự lập trường của EU một thập kỷ trước.

Ông Barnier cho rằng lập trường cứng rắn này là cần thiết để đối phó với sự trỗi dậy của các lực lượng dân túy trên khắp châu Âu. Theo ông, EU không thể lơ là cảnh giác.

“Câu trả lời là không. Lý do không nằm ở phía Anh, mà ở các lực lượng dân túy tại những nước khác. Nếu chúng tôi mở lại khả năng cho một nước chỉ chọn những phần có lợi trong các quy định của EU, điều mà chúng tôi đã từ chối, các lực lượng này chắc chắn cũng sẽ đòi được đối xử tương tự. Điều đó là không thể”, ông Barnier nói với Financial Times.