Ngày thứ Tư (12/8), Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ đã hoàn toàn kiểm soát eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tình hình thực tế trên biển cho thấy Iran vẫn có khả năng chi phối hoạt động hàng hải tại tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng này...

Dữ liệu theo dõi tàu biển cho thấy chỉ 14 tàu đi qua Hormuz trong ngày 11/8, trong khi con số trước chiến tranh thường là hơn 130 tàu mỗi ngày. Đáng chú ý, 11 trong số 14 tàu này sử dụng làn hàng hải  do Iran quản lý.

Trong nhiều tháng qua, hoạt động vận tải qua eo biển đã duy trì ở mức thấp. Trung bình chỉ 26 tàu qua lại mỗi ngày trong tháng 7, giảm từ 33 tàu trong tháng 6. Các cuộc tấn công mới của Iran nhằm vào tàu thương mại đã khiến thỏa thuận với Mỹ về việc mở lại Hormuz nhanh chóng đổ vỡ.

IRAN DUY TRÌ QUYỀN KIỂM SOÁT BẰNG NỖI SỢ

Theo tờ báo Wall Street Journal, sự khác biệt giữa tuyên bố của ông Trump và tình hình thực tế cho thấy Tehran không cần triển khai lực lượng quân sự quy mô lớn để hạn chế giao thông qua Hormuz.

Chỉ một vài cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái cũng đủ khiến các hãng vận tải, thuyền trưởng và công ty bảo hiểm lo ngại rằng tàu có thể bị tập kích nếu không tuân theo yêu cầu của Iran.

“Iran đang dựa vào nỗi sợ trước nguy cơ bị tấn công thực sự để duy trì một phần quyền kiểm soát. Đối với nhiều tàu chở dầu quốc tế, lợi ích không đủ bù đắp rủi ro”, bà Rachel Ziemba, chuyên gia cấp cao tại Center for a New American Security, một tổ chức nghiên cứu ở Washington, nhận định với tờ báo Wall Street Journal.

Cũng trong ngày 12/8, ông Trump bác bỏ quan điểm này. Tổng thống Mỹ cho rằng Iran không còn khả năng áp đặt ý chí tại Hormuz, do lực lượng vũ trang nước này đã bị chiến tranh làm suy yếu nghiêm trọng, trong khi nền kinh tế ngày càng khó khăn.

“Mỹ hoàn toàn kiểm soát eo biển Hormuz. Chúng tôi sẽ tiếp tục kiểm soát nơi này”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social và khẳng định Iran “không thể làm gì để thay đổi điều đó”.

Thời gian qua, Hải quân Mỹ đã hộ tống một số tàu chở dầu qua eo biển, qua đó phần nào giảm sức ép lên thị trường năng lượng. Tuy nhiên, số tàu được bảo vệ vẫn rất nhỏ so với lưu lượng vận tải thông thường.

Tuần trước, ông Amin Nasser, CEO Saudi Aramco, cho biết các hành động của Iran tại Hormuz đã làm gián đoạn việc vận chuyển hơn 2,6 tỷ thùng dầu kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh vào cuối tháng 2.

Các cuộc tấn công của Iran cũng khiến nhiều thuyền trưởng không dám sử dụng hành lang dọc bờ biển Oman, dù tuyến đường này được Hải quân Mỹ bảo vệ. Theo công ty theo dõi tàu biển Kpler, khoảng một nửa số tàu đi qua Hormuz trong tháng 8 chọn tuyến do Iran quản lý.

Một nửa còn lại chủ yếu tắt thiết bị phát tín hiệu định vị trong lúc vượt eo biển, khiến giới chức không thể xác định chính xác hành trình của họ. Trong tổng số 166 lượt tàu qua Hormuz, chỉ hai lượt sử dụng tuyến dọc bờ biển Oman do Mỹ hậu thuẫn.

“Hiện không thể coi hành lang phía Nam dọc Oman là một tuyến vận tải được bảo vệ đáng tin cậy”, Dimitris Maniatis, nhà sáng lập kiêm CEO công ty tư vấn rủi ro hàng hải Marisks, nhận định.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ngày 12/8 cho biết eo biển Hormuz đã bị đóng cửa trở lại sau khi thỏa thuận mở tuyến hàng hải giữa Mỹ và Iran đạt được vào tháng 6 đổ vỡ. Tình trạng gián đoạn tái diễn đã chặn đứng đà phục hồi bước đầu của nguồn cung dầu từ vùng Vịnh.

Tuần trước, ông Trump cho biết lệnh phong tỏa các cảng Iran của Mỹ đồng nghĩa eo biển Hormuz “về cơ bản đang được mở”. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận Tehran vẫn có thể sử dụng tên lửa, máy bay không người lái và thủy lôi để tấn công tàu thuyền.

GIÁN ĐOẠN HORMUZ ĐE DỌA KINH TẾ TOÀN CẦU

Việc vận chuyển dầu khí tiếp tục bị gián đoạn có thể đẩy chi phí năng lượng và vận tải biển lên cao, khiến lạm phát gia tăng trở lại và gây sức ép lên tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Tình trạng này cũng có nguy cơ biến cuộc chiến ở xa, đã kéo dài hơn 5 tháng, thành gánh nặng chính trị trong nước đối với ông Trump. Giá xăng và hàng tiêu dùng tăng có thể gây bất lợi cho Tổng thống Mỹ khi cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ chỉ còn vài tháng nữa.

Trước chiến tranh, khoảng 1/5 lượng dầu của thế giới được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Quyền kiểm soát eo biển hiện trở thành vấn đề bất đồng lớn nhất trong các cuộc đàm phán nhằm hạ nhiệt căng thẳng với Iran.

Ông Trump áp đặt lệnh phong tỏa hàng hải đối với Iran vào tháng 4. Biện pháp này được dỡ bỏ theo thỏa thuận đạt được vào tháng 6, với mục tiêu mở lại Hormuz và từng bước chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn đổ vỡ vào đầu tháng 7 sau khi Iran tấn công các tàu thương mại quanh Hormuz và Washington cáo buộc Tehran vi phạm cam kết.

Ông Trump sau đó nối lại các cuộc không kích nhằm vào Iran và rút lại biện pháp nới lỏng trừng phạt. Tehran cũng tiếp tục buộc tàu thuyền đi theo các tuyến đường do nước này chỉ định, khiến lệnh ngừng bắn trên thực tế chấm dứt.

Các cuộc tấn công của Iran diễn ra không thường xuyên. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cho biết Iran tập kích một tàu của nước này ngày 8/8, sau khi 3 tàu khác bị tấn công trong tuần trước đó. Tehran chưa tiếp tục tấn công tàu thương mại kể từ cuối tuần qua.

Tuy nhiên, chính sự bất định lại tạo ra sức răn đe lớn. Iran không cần đánh chìm tàu để kiểm soát giao thông qua eo biển. Chỉ riêng nguy cơ bị tấn công cũng đủ khiến chi phí bảo hiểm cho mỗi chuyến đi tăng thêm hàng triệu USD.

Theo công ty môi giới bảo hiểm Marsh, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với tàu qua Hormuz đã giảm sau thỏa thuận ngừng bắn hồi tháng 6, nhưng hiện tăng trở lại, lên tới 10% giá trị con tàu. Trước chiến tranh, tỷ lệ này chỉ khoảng 0,25%.

Điều đó đồng nghĩa một tàu chở dầu cỡ lớn có thể phải trả từ 3 triệu đến 10 triệu USD tiền bảo hiểm cho một lần đi qua Hormuz.

Trong khi các cuộc tấn công tại Hormuz tạm lắng, những vụ tập kích tàu thuyền tại eo biển Bab al-Mandeb ở Biển Đỏ lại gây thương vong. Lực lượng Houthi ở Yemen, được Iran hậu thuẫn, đã mở rộng phạm vi chiến sự sang tuyến hàng hải này.

Ngày 11/8, Houthi tập kích tàu chở hàng Tihamah treo cờ Tanzania ngoài khơi Yemen, khiến 4 thủy thủ thiệt mạng. Con tàu tiếp tục bị tấn công khi lực lượng cứu hộ tới sơ tán thủy thủ đoàn.

Các thủy thủ trên những tàu mắc kẹt tại eo biển Hormuz vẫn thường xuyên nhận được cảnh báo qua vô tuyến từ lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Phía Iran yêu cầu các tàu phải xin phép trước khi đi qua eo biển.

Trong khi đó, thủy thủ trên những tàu neo gần Oman đôi khi nghe thấy Hải quân Mỹ yêu cầu các tàu định vượt vòng phong tỏa của lực lượng này để rời Vịnh Ba Tư phải quay lại cảng trước đó.

Rạng sáng 11/8, lực lượng Mỹ đã nổ súng vào một tàu chở hàng treo cờ Panama sau khi tàu này tìm cách vượt vòng phong tỏa. Quân đội Mỹ cho biết thủy thủ đoàn đã phớt lờ nhiều cảnh báo yêu cầu quay đầu.