Không chỉ là câu chuyện nâng cấp hạ tầng, xu hướng hiện nay là thay đổi toàn diện phương thức quản lý, kinh doanh và tiêu dùng trong các chợ truyền thống – nơi vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống thương mại của nhiều thành phố…

Hội nghị “Thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thuỷ sản đảm bảo mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026” vừa qua cho thấy, bước sang quý 2, xung đột tại Trung Đông đã tác động trực tiếp đến giá năng lượng, chi phí vận tải và làm gia tăng rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Với những thách thức về xuất khẩu, chợ truyền thống - nơi tiêu thụ lượng lớn nông lâm thủy sản nội địa - vẫn là điểm tựa cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, hiện tất cả các chợ truyền thống vẫn vận hành theo cách thức cũ, thiếu tính minh bạch và khó truy xuất nguồn gốc, điều này làm giảm hiệu suất tiêu thụ cũng như vận hành thị trường theo xu hướng công nghệ mà thế giới đang hướng đến. Do đó, đề án “số hóa chợ truyền thống” của Hiệp hội trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam (VFAEA) được xem như giải pháp song song, hướng đến nhóm khách hàng trung thành tại nội địa.

Đề án hướng đến ứng dụng các sản phẩm công nghệ để minh bạch hóa việc truy xuất nguồn gốc từ nông trại đến bàn ăn. Tiếp đến là hiện đại hóa luồng vận hành thông qua các hiệu ứng công nghệ như livestream (quảng bá trực tuyến), logistics Hub (hỗ trợ giao nhận đơn hàng tại chợ đầu mối), hay sử dụng QR (truy xuất nguồn gốc), POS (thanh toán không dùng tiền mặt)… Từ đó sẽ hướng các tiểu thương đến phương thức bán hàng mới, đồng thời đưa hàng hóa đến các nhóm khách hàng hiệu quả hơn.

Đại diện Hiệp hội trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam (VFAEA), ông Nguyễn Văn Toàn Cơ cho rằng: “Những hoạt động chuyển đổi số tại chợ truyền thống cần các cấp chính quyền tại địa phương tham gia vận hành cũng như tạo điều kiện về hạ tầng và mặt bằng. Bên cạnh đó, hệ thống dashboard AI sẽ báo cáo biến động giá và sản lượng hàng ngày cho cơ quan quản lý (UBND xã/phường), giúp điều tiết cung cầu và bình ổn thị trường hiệu quả nguồn nông sản tại địa phương”.

Tại Hà Nội, lộ trình đến năm 2030, khoảng 108 chợ, trong đó có 2 chợ đầu mối quy mô lớn, dự kiến được xây mới và xây dựng lại. Đồng thời, 118 chợ hiện hữu sẽ được cải tạo, sửa chữa và nâng cấp để đáp ứng tốt hơn nhu cầu mua bán ngày càng tăng của người dân.  Song điểm đột phá lớn nhất trong kế hoạch lần này chính là thúc đẩy chuyển đổi số ngay trong không gian chợ truyền thống.

Hà Nội đặt mục tiêu 100% hộ kinh doanh tại chợ có mã QR để thanh toán không dùng tiền mặt. Cùng với đó, thành phố hướng tới mô hình “chợ số”, trong đó mỗi phường có ít nhất 2 chợ và mỗi xã có ít nhất 1 chợ ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành và bán hàng. Các giải pháp dự kiến triển khai gồm phần mềm quản lý sạp hàng, kiểm soát giá cả, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và số hóa dữ liệu kinh doanh.

Đặc biệt, Hà Nội đặt mục tiêu 50% hộ kinh doanh cố định tại chợ có gian hàng trên các nền tảng thương mại điện tử. Điều này mở ra cơ hội lớn cho tiểu thương truyền thống tiếp cận khách hàng ngoài khu vực dân cư xung quanh, mở rộng thị trường qua hình thức bán hàng online, giao hàng tận nơi hoặc livestream.

Tương tự, tại chợ Bến Thành (TP.HCM), hoạt động mua bán hiện khá nhộn nhịp. Ở nhiều sạp hàng bán trà, cà phê, bánh kẹo hay đồ lưu niệm, khách hàng có thể thanh toán bằng cách quét mã QR. Sau khi quét mã, ứng dụng ngân hàng tự động hiển thị sẵn số tiền cần thanh toán thay vì khách phải nhập thủ công như trước. Hóa đơn điện tử cũng được xuất ngay sau giao dịch.

Ghi nhận tại chợ An Đông, nhiều gian hàng thời trang, phụ kiện và vải vóc cũng chủ động chuyển sang kết hợp kinh doanh trực tiếp với bán hàng online nhằm mở rộng tệp khách hàng. Không ít tiểu thương đầu tư xây dựng kênh bán hàng trên mạng xã hội, thường xuyên livestream giới thiệu sản phẩm ngay tại chợ để tiếp cận người mua ở nhiều tỉnh, thành.

Trước tác động của công nghệ và sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, TP.HCM đang triển khai đề án “Mô hình chợ thích ứng với dịch bệnh và chuyển đổi số”, với định hướng đến giai đoạn 2030 - 2035. Thành phố đồng thời khuyến khích tiểu thương tham gia các chương trình xây dựng thương mại văn minh, mở rộng thanh toán số và nâng cao trải nghiệm mua sắm cho người dân lẫn du khách.

Đầu tháng 6 vừa qua, khu vực kinh doanh thịt, cá và hải sản tại chợ Tân Mỹ (phường Tân Mỹ, TP.HCM) xuất hiện 2 quầy thịt heo đạt chuẩn "Tick xanh trách nhiệm". Đây là 2 quầy thịt đầu tiên tại chợ truyền thống được phép sử dụng bộ nhận diện thương hiệu "Tick xanh trách nhiệm" thuộc Chương trình Hợp tác kiểm soát chất lượng hàng hóa do UBND TP.HCM phát động, nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng.

Nguồn thịt tại 2 quầy hàng do Công ty CP Nông nghiệp BAF Việt Nam cung cấp, được kết nối thông qua sàn giao dịch thịt heo TP.HCM đang vận hành thí điểm. Nhờ rút ngắn các khâu trung gian, giá bán lẻ tại quầy khá cạnh tranh. Khi mô hình hoàn thiện, thịt heo có thể được vận chuyển thẳng từ nhà máy giết mổ công nghiệp đến các quầy chợ, giúp giảm đáng kể chi phí lưu thông.

Từ ngày 1/7/2026, khi các quy định mới về thương mại điện tử được triển khai cùng các văn bản hướng dẫn, một hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ sẽ được xây dựng. Hệ thống này cho phép truy vết người bán, kiểm soát hàng giả, hàng nhái, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Điều đó đồng nghĩa với việc các tiểu thương trong chợ truyền thống cũng phải thích ứng, triển khai hoạt động kinh doanh trên nền tảng số.

Dù vậy, để các chợ truyền thống có thể duy trì hoạt động kinh doanh bền vững, yếu tố cốt lõi vẫn là sự thay đổi trong tư duy của người bán và người mua. Trong đó, người tiêu dùng cần hình thành thói quen mua sắm có trách nhiệm, lựa chọn những gian hàng uy tín; tiểu thương phải thay đổi hình thức kinh doanh theo nhu cầu thị trường, chú trọng xây dựng thương hiệu cá nhân.

Cùng với đó, ban quản lý các chợ phối hợp với ngành chức năng liên quan cần thực hiện tốt việc giám sát hoạt động mua, bán, bảo đảm ổn định giá cả thị trường. Qua đó, nâng cao sức cạnh tranh và từng bước khẳng định vị thế chợ truyền thống trên thị trường bán lẻ.